Stjórnmálastéttin velti tugmilljarða skattbyrði yfir á lágtekju- og millitekjufólk

Stjórn­mála­menn töl­uðu um skatta­lækk­an­ir og „minni álög­ur á heim­il­in“ um leið og skatt­byrði lág­tekju­fólks jókst meira en í nokkru vest­rænu OECD-ríki. Stefán Ólafs­son og Indriði Þor­láks­son út­skýra „stóru skatta­til­færsl­una“ í ít­ar­legri skýrslu fyr­ir Efl­ingu stétt­ar­fé­lag.

Stjórnmálastéttin velti tugmilljarða skattbyrði yfir á lágtekju- og millitekjufólk
Kynntu skýrsluna

Íslendingar búa við flatasta tekjuskattskerfi Norðurlanda og skattleggja hátekjufólk minna en nágrannaþjóðirnar meðan lágtekjufólk á Íslandi býr við einna þyngstu skattbyrðina sem þekkist í Evrópu. 

Þetta ástand er afleiðing af pólitískri stefnumótun undanfarinna áratuga, aðgerðum og aðgerðaleysi þeirra sem hafa farið með skattlagningar- og fjárveitingarvaldið á Íslandi.

Frá 1993 hefur tugmilljarða skattbyrði verið létt af hátekjufólki og velt yfir á þá sem hafa minna milli handanna. Þróunin, hin stóra skattatilfærsla, náði hámarki á árunum fyrir hrun, gekk að hluta til baka á kreppuárunum en hefur haldið áfram með vaxandi þunga í uppgangi undanfarinna ára þar sem raunrýrnun persónuafsláttar og veiking tekjutilfærslukerfa hefur valdið þyngri skattbyrði og haldið aftur af lífskjarasókn lágtekju- og millitekjufólks.

Þetta er sú saga sem Stefán Ólafsson félagsfræðiprófessor og Indriði H. Þorláksson, hagfræðingur og fyrrverandi ríkisskattstjóri, segja í nýútkominni skýrslu sinni fyrir Eflingu stéttarfélag sem ber yfirskriftina Sanngjörn dreifing skattbyrðar: Hvernig leiðrétta má stóru skattatilfærsluna án þess að veikja velferðarkerfið.  

Kynntu skýrslunaStefán Ólafsson og Indriði Þorláksson fjölluðu um stóru skattatilfærsluna og tillögur sínar að skattkerfisbreytingum á fundi sem fram fór á Grand hóteli.

Í skýrslunni er fjallað um orsakir og afleiðingar skattatilfærslunnar og lagðar fram tillögur að skattkerfisbreytingum í samræmi við sameiginlega afstöðu verkalýðshreyfingarinnar sem var mótuð á vettvangi skatta- og atvinnumálanefndar ASÍ undir forystu Sólveigar Önnu Jónsdóttur, formanns Eflingar.

12 milljarða tilfærsla á fjórum árum

Með stóru skattatilfærslunni hefur skattbyrði lágtekjufólks aukist meira á Íslandi heldur en í nokkru öðru vestrænu OECD-ríki frá 2000 til 2017. Æ þyngri skattheimta af þeim sem höfðu minna milli handanna skapaði svigrúm til að létta byrðum af hátekjufólki, fyrirtækjum og fjármagnseigendum. Þannig bjuggu Íslendingar um tíma við eitt flatasta og hægrisinnaðasta skattkerfi þróaðra ríkja.

Þetta var meðal annars réttlætt á þann veg að svona mætti laða fjármagn til landsins og draga úr skattsvikum, en eins og síðar varð ljóst héldust skattbreytingar fyrirhrunsáranna í hendur við stórfelld skattaundanskot og fjármagnsflutninga í skattaparadísir. „Umfang aflandsvæðingar íslensks efnahagslífs [var] einstakt í heiminum á þessum tíma,“ segir í skýrslu opinbers starfshóps um aflandseignir Íslendinga frá 2016

Eftir efnahagshrunið 2008 tók vinstristjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar við stjórnartaumunum og innleiddi þrepaskipt tekjuskattskerfi og auðlegðarskatt, hækkaði fjármagnstekjuskattinn og innleiddi frítekjumark vaxtatekna til að verja lágtekjufólk fyrir áhrifum hans. Allt voru þetta skref í átt að skattkerfi sambærilegra því sem er við lýði í nágrannalöndunum. 

Stóra skattatilfærslan hélt áframÍ ríkisstjórnartíð Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar var skattþrepum fækkað og skattbyrði lágtekju- og millitekjufjölskyldna aukin.

Frá því að Sjálfstæðisflokkurinn tók aftur við fjármálaráðuneytinu árið 2013 hefur skattapólitíkin færst í fyrra horf. Auðlegðarskatturinn rann sitt skeið og skattþrepum var fækkað úr þremur í tvö. Mestu skiptir þó að efnahagsuppganginum sem hófst 2011 fylgdi gríðarlegt skattskrið þar sem skerðingar- og skattleysismörk voru ekki látin fylgja hækkun launa. Með þessu jókst skattbyrði allra tekjuhópa nema þeirra 20 prósenta sem höfðu hæstu tekjurnar. Þannig voru aðeins á fjórum árum, frá 2012 til 2016, 12 milljarðar fluttir af þessum tekjuhæstu 20 prósentum yfir á tekjulægri 80 prósent landsmanna. Með öðrum orðum: stóra skattatilfærslan hélt áfram af fullum þunga. 

Tilfærslan á skattbyrðinniÞessi mynd fangar vel stóru skattatilfærsluna og sýnir þá breytingu sem varð á skattbyrði tekjuhópa milli 1993 og 2015. Skattbyrðin þyngdist hjá öllum nema hátekjuhópunum.

Snilldin við stóru skattatilfærsluna

Eins og Stefán Ólafsson og Indriði Þorláksson benda á hefur opinber þjónusta farið vaxandi á Íslandi undanfarna áratugi í takt við batnandi efnahag og auknar kröfur. Þá hefur lýðfræðileg þróun verið með þeim hætti að þeim fjölgar sem þurfa á opinberri þjónustu að halda. 

Þetta kallar á þyngri skattbyrði. Spurningin er: Hvar lendir hún, hvaða hópar taka á sig þyngri byrðar? Formlega er það löggjafinn, með fjárveitingar- og skattheimtuvaldið, sem svarar spurningunni, en þeir einstaklingar sem ráða mestu um hvernig skatta- og bótakerfin þróast eru fjármálaráðherrar, forsætisráðherrar og oddvitar þeirra stjórnmálaflokka sem sitja í ríkisstjórn hverju sinni, mótaðir af pólitískri sannfæringu, stéttarvitund, framagirni, hugmyndafræði og auðvitað lönguninni til að vinna næstu kosningar. 

Samantekt Stundarinnar.

Snilldin við stóru skattatilfærsluna er sú að hún átti sér stað smátt og smátt á löngum tíma, án þess að lýðræðisleg umræða færi fram um hana og án þess að nokkur stjórnmálaflokkur hefði hana beinlínis yfirlýsta á stefnuskrá sinni. Stjórnvöld slógu við skollaeyrum þegar Stefán Ólafsson benti á staðreyndir um aukna skattbyrði lágtekjufólks og talsmenn flatara skattkerfis beittu ýmsum meðulum til að gera hann og niðurstöður hans tortryggilegar.

Stjórnmálamenn töluðu um skattalækkanir og „minni álögur á heimilin“ um leið og þeir lögðu grunninn að samfélagi, ýmist með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi, þar sem skattbyrði lágtekjufólks er ein sú mesta í vestrænum OECD-ríkjum. „Þessi aukning á skattbyrði láglaunafólks á Íslandi er einstök og sú staðreynd að þetta gerðist án þess að upplýst væri um það að hálfu stjórnvalda er sérstaklega ámælisverð í lýðræðissamfélagi,“ skrifa Stefán og Indriði. 

„Augljóst stílbrot á meginreglu skattafræðanna“

Skýrsluhöfundar segja að skattatilfærslan hafi verið mun meiri frá 1993 til 2007 en frá 1993 til 2015 – einkum vegna hrunsins og aðgerða sem gripið var til í kjölfar þess. Það breyti því ekki að tilfærslan standi enn yfir. „Ætla má að um 17 til 18 milljarðar séu nú árið 2018 lagðir aukalega á þá sem eru með 300 þúsund krónur eða minna á mánuði en var samkvæmt skattareglum áranna 1996 og fyrr. Þeir sem eru með 500 þúsund krónur eða minna greiða um 80 milljörðum meira í dag en væri ef skattleysismörkin hefðu fylgt launaþróuninni frá 1996 til 2018,“ skrifa þeir. 

Eins og sést á mynd hér að ofan er Ísland eina ríkið á Norðurlöndunum sem ekki skattleggur tekjuhæstu tíund landsmanna meira en næsttekjuhæstu tíundina. Þannig er til dæmis vel menntað millitekjufólk sem tilheyrir næsttekjuhæstu tíundinni að jafnaði skattlagt af meiri þunga heldur en auðjöfrar úr tekjutíundinni fyrir ofan. Þetta er, eins og skýrsluhöfundar orða það, „augljóst stílbrot á þeirri meginreglu skattafræðanna að skattbyrði aukist með aukinni greiðslugetu“ og skýrist einkum af því að allra tekjuhæstu Íslendingarnir þéna að mestu fjármagnstekjur.

Stefán og Indriði benda á að svo virðist sem fjármagnstekjur hafi aukist umtalsvert umfram launatekjur á árunum 2016 og 2017. Það hafi bætt enn í skattatilfærsluna vegna þess að fjármagnstekjur eru enn skattlagðar minna en atvinnutekjur og lífeyristekjur. „Þetta hefur þannig skapað mikið óréttlæti í dreifingu skattbyrðarinnar á Íslandi og rýrt svo um munar þann árangur sem átti að vera af kjarasamningunum 2015 til 2018.“

Samantekt Stundarinnar.

Fela fjármagn og eignir í félögum

Skýrsluhöfundar segja að auk breytinga á reglum um álagningu skatta og bætur hafi ýmsar aðrar skattareglur og aðgerðir stjórnvalda haft umtalsverð áhrif á dreifingu skattbyrðarinnar.

„Með lögum um einkahlutafélög voru opnaðar nýjar leiðir til skattalegra hagræðinga sem einkum nýtast þeim sem sinna fjármálaumsvifum og eignarhaldi. Er nú svo komið að eignarhald einstaklinga á fjármunum öðrum en íbúðarhúsnæði og lausafé til daglegra nota er að mestu falið í eignarhaldsfélögum. Skráning eigna er í nafni viðkomandi félaga og tekjur af fjármagninu sömuleiðis og oftar en ekki eru upplýsingar um raunverulega eigendur lítt eða ekki aðgengilegar.

Þessum breyttu reglum um félög og þeim viðskiptaháttum sem þeim fylgdu var ekki fylgt eftir með nauðsynlegum breytingum á skattalögum sem hefur orðið þess valdandi að miklir möguleikar eru fyrir skattalegar hagræðingar af margvíslegum toga, sem m.a. sjást í nýlega birtum upplýsingum um skatta hátekjufólks og athafnamanna.“

Í þessu samhengi vísa Stefán og Indriði meðal annars í nýlega umfjöllun Stundarinnar um tekjuhæsta 0,1 prósentið á Íslandi. Eins og fram kom í umfjölluninni fengu tekjuhæstu 330 Íslendingarnir samtals 60 milljarða í heildartekjur árið 2016 en alls 86 prósent teknanna voru fjármagnstekjur og báru þannig aðeins 20 prósenta skatt. 

Skýrsluhöfundar benda á að samkvæmt upplýsingunum sem Stundin birti séu margir úr hópi hátekjumanna „með engar eða mjög lágar launatekjur og kom[i]st þannig hjá greiðslu almenns tekjuskatts og útsvars, eða þá að ríkið greiðir viðkomandi sveitarfélögum útsvarið með sköttum sem það innheimtir af öðrum“. 

Auðlindarentan skilar sér til fárra

Stefán og Indriði víkja líka að þeirri staðreynd að einungis lítill hluti auðlindarentunnar á Íslandi, bæði af fiskinum og orkuauðlindum, rennur til ríkisins. Megnið skilar sér til útgerðareigenda og erlendra stórfyrirtækja.

Þarna eru gríðarleg verðmæti í húfi. Samkvæmt upplýsingum sem Deloitte tók saman í fyrra hefur hagur útgerðarfyrirtækja landsins vænkast um 421,3 milljarða króna frá 2010 til 2017 en á sama tímabili greiddu útgerðareigendur sér meira en 80 milljarða í arð. Að sögn skýrsluhöfunda hafa tilraunir til að auka hlut ríkisins í auðlindarentunni, svo sem með veiðigjöldum og raforkuskatti, að miklu leyti verið brotnar á bak aftur af ráðandi sérhagsmunaöflum.

„Allt þetta hefur leitt til þess að aukin samneysla á síðustu áratugum hefur að verulegu leyti verið borin uppi af hækkun skatta á fólk með lágar tekjur og miðlungstekjur á sama tíma og skattar á hátekju- og stóreignafólk hafa verið lækkaðir, bæði beint og með auknum möguleikum á skattalegri hagræðingu. Þetta má m.a. sjá í því að skattbyrði hátekju- og stóreignafólks er nú umtalsvert minni hér á landi en hjá sambærilegum hópum á hinum Norðurlöndunum og að skattbyrði lágtekjufólks á Íslandi hefur aukist meira en í nokkru öðru vestrænu OECD-ríki.“

Skráðu þig inn til að lesa

Þú færð 4 greinar fríar í mánuði. Þú hefur síðan val um að styrkja óháða blaðamennsku með áskrift á hagstæðu verði, frá aðeins 1.990 krónum á mánuði. Leiðbeiningar má nálgast á stundin.is/leidbeiningar.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Nýtt á Stundinni

Kergja og kraumandi reiði: „Hvar er samningurinn?“
Fréttir

Kergja og kraum­andi reiði: „Hvar er samn­ing­ur­inn?“

Laun fjöl­margra hjúkr­un­ar­fræð­inga á Land­spít­ala lækk­uðu um tugi þús­unda um mán­aða­mót­in þeg­ar vakta­álags­greiðsl­ur þeirra féllu nið­ur. Ár er síð­an kjara­samn­ing­ur þeirra rann út og ekk­ert geng­ur í við­ræð­um. Hjúkr­un­ar­fræð­ing­ar segja þetta skrýt­in skila­boð þeg­ar al­menn­ing­ur klapp­ar fyr­ir þeim á göt­um úti fyr­ir að standa vakt­ina í COVID-19 far­aldr­in­um. Hjúkr­un­ar­fræð­ing­ar deila nú mynd­um af launa­seðl­um sín­um á sam­fé­lags­miðl­um und­ir merk­inu #hvar­er­samn­ing­ur­inn.
Tveir til viðbótar látnir af völdum Covid-19: „Ég elska ykkur bæði“
FréttirCovid-19

Tveir til við­bót­ar látn­ir af völd­um Covid-19: „Ég elska ykk­ur bæði“

Mað­ur sem hef­ur misst báða for­eldra sína af völd­um Covid-19 veirunn­ar minn­ist for­eldra sinna. Tveir lét­ust af völd­um veirunn­ar á síð­asta sól­ar­hring. Ann­ar þeirra var eig­in­mað­ur Jóninnu Mar­grét­ar Pét­urs­dótt­ur sem lést af völd­um sjúk­dóms­ins í síð­ustu viku.
Hætt við Secret Solstice hátíðina í lok júní
FréttirCovid-19

Hætt við Secret Solstice há­tíð­ina í lok júní

Mið­ar á há­tíð­ina munu gilda á há­tíð næsta árs.
Falskar fréttir um COVID-19 dreifast milli fólks
FréttirCovid-19

Falsk­ar frétt­ir um COVID-19 dreifast milli fólks

Að þurrka hend­urn­ar með hár­þurrku, þamba áfengi eða halda niðri í sér and­an­um er eng­in vörn gegn COVID-19 smiti, Al­þjóða­heil­brigð­is­stofn­un­in WHO og breska rík­is­stjórn­in vara við fölsk­um full­yrð­ing­um um veiruna. Trine Bram­sen, varn­ar­mála­ráð­herra Dan­merk­ur seg­ir að öfga­hóp­ar muni not­færa sér ástand­ið til að breiða út fals­frétt­ir.
10 af öllu tagi: Hinir hneykslanlegu endurreisnarpáfar
Illugi Jökulsson
Pistill10 af öllu tagi

Illugi Jökulsson

10 af öllu tagi: Hinir hneyksl­an­legu end­ur­reisnarpáf­ar

Ill­ugi Jök­uls­son er far­inn að búa til lista af öllu tagi í fás­inn­inu, og hér er list­inn yf­ir hneyksl­an­leg­ustu end­ur­reisnarpáf­ana í Róm. Þeir upp­fylltu ekki all­ir ströngustu boð­orð Jesúa frá Nasa­ret.
Stuðningur hjá borginni við að færa áfengissölu í smærri hverfisverslanir
Fréttir

Stuðn­ing­ur hjá borg­inni við að færa áfeng­is­sölu í smærri hverf­is­versl­an­ir

Sjálf­stæð­is­menn vilja að Reykja­vík­ur­borg skori á Al­þingi að af­nema ein­ok­un rík­is­ins á sölu áfeng­is.
HEI! Hættu að harka af þér!
Kristín Ýr Gunnarsdóttir
Pistill

Kristín Ýr Gunnarsdóttir

HEI! Hættu að harka af þér!

Þú ert með veiruna, sagði lækn­ir­inn. Ég taldi öll ein­kenn­in mín bara vera hluta af ímynd­un í hausn­um á mér. Svo er ég líka ís­lend­ing­ur og harka bara svona af mér.
Eigendur Bláa lónsins spara sér nærri 200 milljónir á mánuði með ríkisaðstoðinni
FréttirCovid-19

Eig­end­ur Bláa lóns­ins spara sér nærri 200 millj­ón­ir á mán­uði með rík­is­að­stoð­inni

Grím­ur Sæ­mundsen, for­stjóri og stærsti eig­andi Bláa lóns­ins, hef­ur rök­stutt þá ákvörð­un fyr­ir­tæk­is­ins að nýta sér hluta­starfs­leið­ina með því að ver­ið sé að verja 600 störf. Eig­end­ur Bláa lóns­ins spara sér einnig hundruð millj­óna króna með því að sleppa því að hafa fólk á launa­skrá eða segja því upp.
Kristín Völundardóttir verður áfram forstjóri Útlendingastofnunar
Fréttir

Krist­ín Völ­und­ar­dótt­ir verð­ur áfram for­stjóri Út­lend­inga­stofn­un­ar

Stað­an ekki aug­lýst þrátt fyr­ir mjög harða gagn­rýni síð­ustu ár. Traust á Út­lend­inga­stofn­un hef­ur reynst lít­ið og hún ít­rek­að far­ið gegn lög­um. Krist­ín sneri til baka í for­stjóra­stól í dag eft­ir náms­leyfi og mun að óbreyttu sitja næstu fimm ár­in.
Þingmaðurinn Ólafur Þór sinnir læknisstörfum á ný vegna COVID-19
FréttirCovid-19

Þing­mað­ur­inn Ólaf­ur Þór sinn­ir lækn­is­störf­um á ný vegna COVID-19

Sinn­ir verk­efn­um á Landa­koti með­fram þing­störf­um. Hafði sam­band við yf­ir­lækn­inn á sín­um gamla vinnu­stað á mánu­dag og var kom­inn til starfa dag­inn eft­ir.
Víðir: „Við ætlum að vera heima hjá okkur um páskana“
FréttirCovid-19

Víð­ir: „Við ætl­um að vera heima hjá okk­ur um pásk­ana“

Óform­legt sam­göngu­bann er kom­ið á fyr­ir pásk­ana, til að forð­ast slys. Ekki verð­ur eft­ir­lit með ferð­um fólks.
Dreifir gleði til að takast á við óttann
Viðtal

Dreif­ir gleði til að tak­ast á við ótt­ann

Leik­kon­an Edda Björg­vins­dótt­ir er ein þeirra fjöl­mörgu sem hafa skráð sig í bakvarða­sveit und­an­farna daga. Í dag mæt­ir hún til starfa á dval­ar- og hjúkr­un­ar­heim­il­ið Lund á Hellu, ekki þó sem heil­brigð­is­starfs­mað­ur held­ur sem gleði­dreifari. Fað­ir Eddu, 97 ára, dvel­ur á Lundi. Þau feðg­in hafa ekki sést svo vik­um skipt­ir, öðru­vísi en í gegn­um gler, svo bú­ast má við fagn­að­ar­fund­um.