Þessi grein er meira en 4 ára gömul.

Þögnin bitnaði á þolendum

„Ég frá­bið mér all­an mál­flutn­ing og ásak­an­ir á hend­ur mér eða ráðu­neyt­inu um að það hafi ver­ið ein­hver leynd­ar­hyggja eða þögg­un í gangi um þetta mál,“ seg­ir dóms­mála­ráð­herra og sam­herj­ar taka í sama streng. En hvers vegna upp­lifðu brota­þol­ar og að­stand­end­ur þeirra leynd­ar­hyggju og þögg­un­ar­til­burði? Stund­in fór yf­ir fimm helstu at­rið­in.

Þögnin bitnaði á þolendum

„Það var engin tilraun til þöggunar eða þöggun yfir höfuð,“ sagði Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis um framkvæmd reglna um uppreist æru þann 19. september síðastliðinn. „Ég frábið mér allan málflutning og ásakanir á hendur mér eða ráðuneytinu um að það hafi verið einhver leyndarhyggja eða þöggun í gangi um þetta mál.“

Samherjar hennar í stjórnmálum hafa tekið í sama streng. Bjarni Benediktsson gerði grín að umræðu um „leyndarhyggju“ á opnum kosningafundi Sjálfstæðisflokksins þann 23. september og sagði pólitíska andstæðinga „beita lýðskrumi og illmælgi“. 

Jón Gunnarsson, starfandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, hefur sagt að ríkisstjórninni hafi verið slitið „af litlu tilefni“. Þá skrifar Hildur Sverrisdóttir, þingkona Sjálfstæðisflokksins, á Facebook að á öllum stigum málsins hafi verið vandað til verka við að fylgja lögum og reglum. „Yfirhylming var engin, leyndarhyggja engin.“

Engu að síður liggur fyrir að dómsmálaráðuneytið og fimm þingmenn Sjálfstæðisflokksins, meðal annars tveir formenn fastanefnda, beittu sér gegn því í sumar að upplýsingar um mál kynferðisbrotamanna og annarra sem fengið hafa uppreist æru litu dagsins ljós eða fengju opinbera umfjöllun.

Tvennt kom í ljós um miðjan september sem setti framgöngu þeirra í nýtt samhengi og varð á endanum til þess að ríkisstjórnin féll og fyrirsagnir um stóra „barnaníðingshneykslið“ á Íslandi dúkkuðu upp á síðum dagblaða víða um veröld. 

Annars vegar komst úrskurðarnefnd um upplýsingamál að þeirri niðurstöðu að almenningur hefði átt rétt á gögnunum samkvæmt ákvæðum upplýsingalaga, þvert á þá hörðu afstöðu sem sjálfstæðismenn tóku. Þannig er ljóst að dómsmálaráðuneytið gekk lengra í því að leyna brotaþola og landsmenn alla upplýsingum um gerendur kynferðisofbeldis og meðmælendur þeirra heldur en upplýsingalög heimila.

Í öðru lagi liggur nú fyrir að Benedikt Sveinsson, faðir Bjarna Benediktssonar forsætisráðherra, var einn þeirra sem undirrituðu meðmæli fyrir Hjalta Sigurjón Hauksson, kynferðisbrotamann sem var dæmdur fyrir áralanga misnotkun gegn stjúpdóttur sinni árið 2004 en fékk uppreist æru í fyrra. 

Kornið sem fyllti mælinn og sprengdi ríkisstjórnina var svo þegar dómsmálaráðherra viðurkenndi í sjónvarps-viðtölum að hafa sagt forsætisráðherra frá meðmælum föður hans í júlí. Þannig kom í ljós að Bjarni hafði einn fengið upplýsingarnar um undirskrift föður síns – upplýsingar sem flokkuðust sem viðkvæmt trúnaðarmál samkvæmt lagatúlkun ráðuneytisins – meðan brotaþolum, fjölmiðlum og almenningi var neitað um þær.

Eftir að málið komst í hámæli og ríkisstjórnin sprakk hafa sjálfstæðismenn vísað því alfarið á bug að hafa gerst sekir um nokkurs konar leyndarhyggju.

„Okkar hugur hefur ávallt verið með þeim sem hafa átt um sárt að binda. Sem hafa þurft að lifa sálarangist útaf allri umræðunni og hvernig kerfið hefur talað til þessa fólks,“ sagði Bjarni Benediktsson á blaðamannafundi í Valhöll þann 15. september. Þetta sagði hann þrátt fyrir að bæði hann og dómsmálaráðuneytið hefðu mánuðum saman hunsað fyrirspurnir brotaþola og aðstandenda um uppreist æru kynferðisbrotamannsins Roberts Downey.

Leyndin tók á sig ýmsar myndir; hún birtist ekki bara í tregðu dómsmálaráðherra og forsætisráðherra til að svara spurningum þolenda og upplýsingabeiðnum fjölmiðla heldur einnig í framgöngu þingmanna Sjálfstæðisflokksins í tveimur þingnefndum, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og allsherjar- og menntamálanefnd, sem höfðu mál er varða veitingu uppreistar æru til umfjöllunar. Hér á eftir verður farið yfir fimm helstu atriðin sem hafa orðið tilefni til ásakana um leyndarhyggju og þöggun.

Tilfinningar máttu ekki ráða för

Þegar greint var frá því í vor að kynferðisbrotamaðurinn Robert Downey hefði fengið uppreist æru og öðlast lögmannsréttindi á ný tók við langt tímabil þar sem brotaþolar mannsins fengu ýmist engar upplýsingar eða villandi upplýsingar um málavöxtu.

Robert var dæmdur í þriggja ára fangelsi árið 2008 fyrir að brjóta gegn fjórum stúlkum, einni sem var fjórtán ára og þremur sem voru fimmtán ára. Hann komst í samband við stúlkurnar með blekkingum og tældi þær til kynmaka með peningagjöfum. Árið 2010 var hann dæmdur á ný fyrir brot gegn fimmtu stúlkunni án þess að honum væri gerð refsing í því máli.

Fréttastofa RÚV fullyrti í frétt þann 16. júní að Bjarni Benediktsson forsætisráðherra hefði verið starfandi innanríkisráðherra, í fjarveru Ólafar Nordal, þegar Robert Downey fékk uppreist æru í september 2016. Bjarni leiðrétti þetta ekki heldur sagðist hafa „tekið við niðurstöðu úr ráðuneytinu sem hafði fengið sína hefðbundnu meðferð“. Um leið varði hann fyrirkomulag uppreistar æru og sagði mikilvægt að menn endurheimtu borgaraleg réttindi – í þessu tilviki voru lögmannsréttindi barnaníðings til umræðu – eftir að hafa afplánað sinn dóm. „Ég myndi frekar hallast að því að í okkar samfélagi viljum við gefa fólki tækifæri aftur í lífinu, sem hefur tekið út sína refsingu. Við getum ekki látið tilfinningar kannski ráða of miklu í þeim efnum,“ sagði hann. „Með þessu er ég ekki að gera neinn mun á einstökum brotum eða einstaklingum. Við viljum einfaldlega búa í samfélagi sem gerir ekki upp á milli fólks á grundvelli slíkra hluta þegar um borgaraleg réttindi er að ræða.“

Í kjölfarið beindu brotaþolar Roberts Downey og aðstandendur þeirra ýmsum spurningum til Bjarna. Bergur Þór Ingólfsson, faðir eins af brotaþolum Roberts, sendi forsætisráðherra opið bréf og óskaði eftir svörum um þá ákvörðun að veita Roberti uppreist æru. Þá reyndi dóttir Bergs, Nína Rún Bergsdóttir, ítrekað að fá svör við spurningum sem brunnu á henni. „Hann hefur ekki sýnt nein viðbrögð eftir að ég taggaði hann í tveimur Facebook-færslum. Ég var nú ekki að búast við því þar sem hann hefur nú þegar sýnt að hann snýr baki við öllu sem honum finnst óþægilegt, eins og kynferðisofbeldi,“ sagði hún í viðtali við DV. Þegar varaþingmaður Pírata taggaði Bjarna á Twitter og spurði um málið var hann útilokaður af Twitter-síðu forsætisráðherra. „Af hverju er öll þessi leynd? Er eitthvað sem hann vill ekki að við komumst að?“ spurði Nína.

„Af hverju er öll þessi leynd? Er eitthvað 
sem hann vill ekki að við komumst að?“

„Bjarni ætti að sýna okkur þá virðingu og heiðarleika að svara spurningum okkar. Að fá að vita hvað leiddi til þess að Robert Downey fengi uppreist æru, hverjir skrifuðu undir og af hverju, myndi þýða mikið fyrir mig og mína fjölskyldu og einnig gefa mér einhvers konar sálarró.“

Taldi eðlilegt að Downey yrði lögmaður aftur

Það var ekki fyrr en löngu síðar, þegar leiðarahöfundur Fréttablaðsins gagnrýndi Bjarna, sem forsætisráðherra birti stöðuuppfærslu á Facebook, varði hendur sínar og upplýsti um að það hefði ekki verið hann heldur Ólöf Nordal, fyrrverandi innanríkisráðherra, sem bar ábyrgð á því að Robert Downey var sæmdur óflekkuðu mannorði. Þetta kom þolendunum og aðstandendum þeirra í opna skjöldu, enda höfðu þau gagnrýnt Bjarna um margra vikna skeið á grundvelli misvísandi upplýsinga sem fram komu í viðtalinu við Bjarna á RÚV.   

Brynjar Níelsson, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, kom fram í viðtali sama dag og Bjarni. Hann varði, með enn afdráttarlausari hætti, þá ákvörðun að Robert Downey fengi uppreist æru og lögmannsréttindi sín á ný. 

„Við eigum ekki að láta stjórnast svona af reiðinni og ef menn vilja það hins vegar að menn eigi ekki að fá möguleika aftur og ekki að fá starfsréttindi aftur þá er alveg eins gott að dæma þá í ævilangt fangelsi, er það ekki bara best?“ sagði Brynjar í kvöldfréttum Stöðvar 2 og tók fram að sér þætti eðlilegt að menn eins og Robert Downey fengju að starfa við það sem þeir eru menntaðir til, í þessu tilviki lögmennsku. 

Ummælin vöktu athygli og bent var á að lögmenn njóta forréttinda og hafa í störfum sínum aðgang að ýmsum þáttum réttarkerfisins umfram almenning. Þannig geta t.d. lögmenn sem sinna verjendastörfum haft aðgang að vitnaleiðslum og skýrslutökum af börnum í Barnahúsi sem beitt hafa verið kynferðisofbeldi. 

Alger leynd 

Meðan Bjarni Benediktsson þagði og Brynjar Níelsson gerði lítið úr upphlaupinu vegna máls Roberts Downey ákvað dómsmálaráðuneytið að halda öllum upplýsingum um mál Roberts Downey og annarra sem fengið hafa uppreist æru frá almenningi. 

Sigríður Andersendómsmálaráðherra ásamt ráðuneytisstjóra

Í stað þess að veita gögnin en afmá viðkvæmar persónuupplýsingar var tekin sú stefna að synja alfarið upplýsingabeiðnum og líta svo á að öll gögn er vörðuðu einstaka umsóknir um uppreist æru væru alfarið undanþegnar upplýsingarétti almennings. Þannig kom það ekki til mála að upplýsa brotaþola Roberts Downey með neinum hætti um það hvernig kvalari þeirra hafði verið sæmdur óflekkuðu mannorði, hverjir hefðu veitt honum meðmæli eða hvað kom fram í meðmælunum. 

„Viðkvæmar persónuupplýsingar samkvæmt lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga nr. 77/2000 eru allar undanþegnar aðgangi almennings skv. 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012. Af þeim sökum afhendir ráðuneytið ekki gögn er varða einstaka umsóknir um uppreist æru,“ segir í tilkynningu sem ráðuneytið birti á vef sínum þann 22. júní. 

„Mjög órökrétt afstaða“

Allir lögfræðingar sem Stundin hefur rætt við segja að sér hafi komið á óvart hve langt stjórnvöld gengu í að halda þessum upplýsingum leyndum, enda hefði ráðuneytinu verið í lófa lagið að afhenda gögnin með viðkvæmum persónuupplýsingum afmáðum. 

„Ég átti bágt með að sjá í fljótu bragði 
hvaða lögmætu sjónarmið gætu mögulega réttlætt þessa synjun“

Páll Rúnar M. Kristjánsson hæstaréttarlögmaður sagði í samtali við Stundina á dögunum að hin harða og ósveigjanlega afstaða ráðuneytisins í þessum efnum hafi komið sér mjög á óvart. „Strax þegar ég heyrði þetta og las umfjöllun frá föður einnar stúlkunnar fannst mér þetta mjög órökrétt afstaða. Ég átti bágt með að sjá í fljótu bragði hvaða lögmætu sjónarmið gætu mögulega réttlætt þessa synjun,“ segir Páll. „Að sama skapi kom úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál mér alls ekki á óvart. Úrskurðurinn er rökréttur og afdráttarlaus og þar er í engu fallist á helstu sjónarmið ráðuneytisins.“ 

Haldlítil málsvörn 

Eftir að RÚV kærði ákvörðun dómsmálaráðuneytisins um synjun upplýsingabeiðninnar til úrskurðarnefndar um upplýsingamál varði ráðuneytið ákvörðun sína fyrir úrskurðarnefndinni.

Í umsögn ráðuneytisins vegna málsins er því haldið fram að „öll gögnin [hafi] að geyma viðkvæmar persónuupplýsingar“ sem undanþegnar séu upplýsingarétti almennings. Þrátt fyrir að látið væri að því liggja að gögnin væru gríðarlega viðkvæm 

Skráðu þig inn til að lesa

Þú færð tvær fríar áskriftargreinar í mánuði. Þú hefur síðan val um að styrkja óháða blaðamennsku með áskrift á hagstæðu verði, frá aðeins 2.390 krónum á mánuði.
Leiðbeiningar má nálgast á stundin.is/leidbeiningar.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Nýtt á Stundinni

Skýrslan um Laugaland frestast enn
FréttirLaugaland/Varpholt

Skýrsl­an um Lauga­land frest­ast enn

Til stóð að kynna ráð­herr­um nið­ur­stöð­ur rann­sókn­ar á því hvort börn hefðu ver­ið beitt of­beldi á með­ferð­ar­heim­il­inu Laugalandi á morg­un, 29. júní. Ekki verð­ur af því og enn er alls óvíst hvenær skýrsl­an verð­ur gef­in út.
Fréttir

„Mynd af mér á bik­iníi skað­ar eng­an“

Með því að birta mynd­ir af lík­ama sín­um hef­ur Lilja Gísla­dótt­ir kall­að yf­ir sig at­huga­semd­ir fólks um að hún sé að „ýta und­ir að aðr­ir vilji vera feit­ir.“ Hún seg­ir óskilj­an­legt að fólk hafi svo mikl­ar skoð­an­ir á holdafari henn­ar, og annarra, því það hafi eng­in áhrif á aðra hvort hún sé mjó eða feit.
793. spurningaþraut: Nú er eins gott að þið þekkið heiðhvolfið
ÞrautirSpurningaþrautin

793. spurn­inga­þraut: Nú er eins gott að þið þekk­ið heið­hvolf­ið

Fyrri auka­spurn­ing: Hver er á mynd­inni hér að of­an? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Í hvaða skáld­sögu Hall­dórs Lax­ness má lesa um per­són­una Ástu Sóllilju? 2.  Hvað heit­ir am­er­íska teikni­myndaserí­an Pe­anuts á ís­lensku? 3.  Í hve mik­illi hæð yf­ir yf­ir­borði Jarð­ar byrj­ar heið­hvolf­ið (á ensku stratosph­ere)? 4.  Hvað hét eig­in­mað­ur Elísa­bet­ar Eng­lands­drottn­ing­ar hinn­ar seinni? 5.  Hver gaf út hljóm­plöt­una Vespert­ine fyr­ir 21 ári?...
Bjarni undir í rannsókn Ríkisendurskoðunar
Fréttir

Bjarni und­ir í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar

Sú end­ur­skoð­un­ar­áætl­un sem lagt var af stað með í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar á sölu rík­is­ins á hlut­um í Ís­lands­banka snýr fyrst og fremst að Banka­sýslu rík­is­ins. Guð­mund­ur Björg­vin Helga­son rík­is­end­ur­skoð­andi seg­ir að fjár­mála­ráð­herra og ráðu­neyti hans séu líka und­ir og að áætl­un­in taki breyt­ing­um eft­ir því sem rann­sókn­inni vindi fram.
Jordan Peterson í femínísku ljósi - Unnur Gísladóttir
Karlmennskan#96

Jor­d­an Peter­son í femín­ísku ljósi - Unn­ur Gísla­dótt­ir

„Það er erfitt fyr­ir mig að kjarna gagn­rýni á Jor­d­an Peter­son því hún er marglaga en ef ég ætti að gera það þá er það van­hæfni hans til að setja sig í spor jað­ar­settra hópa eða kvenna.“ seg­ir Unn­ur Gísla­dótt­ir mann­fræð­ing­ur og fram­halds­skóla­kenn­ari. Unn­ur hef­ur les­ið all­ar bæk­ur Jor­d­an Peter­son og lík­lega inn­byrt meira magn af efni eft­ir hann held­ur en marg­ur að­dá­and­inn. Unn­ur er hins veg­ar lít­ill að­dá­andi og fær­ir okk­ur gagn­rýni sína þar sem hún varp­ar femín­ísku ljósi á mál­flutn­ing Jor­d­an Peter­son. Fyr­ir þau sem ekki kann­ast við mann­inn þá er hann af­ar um­deild­ur pró­fess­or í sál­fræði sem virð­ist ná sér­stak­lega vel til karl­manna og er vin­sæll fyr­ir­les­ari um heim all­an og kom m.a. fram í Há­skóla­bíó um liðna helgi. Um­sjón: Þor­steinn V. Ein­ars­son Tónlist: Mr. Silla - Nar­uto (án söngs) Þátt­ur­inn er í boði bak­hjarla Karl­mennsk­unn­ar, Dom­in­os, Veg­an­búð­ar­inn­ar og The Bo­dy Shop.
„Það er búið að borga fyrir þetta“
FréttirPlastið fundið

„Það er bú­ið að borga fyr­ir þetta“

Guð­laug­ur Þór Þórð­ar­son um­hverf­is­ráð­herra seg­ir að það eigi að end­ur­vinna ís­lenska plast­ið sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð, enda sé bú­ið að borga fyr­ir það.
792. spurningaþraut: Stígvél hér og stígvél þar
ÞrautirSpurningaþrautin

792. spurn­inga­þraut: Stíg­vél hér og stíg­vél þar

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað er að ger­ast á þess­ari mynd hér að of­an? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvaða fyrr­ver­andi þing­mað­ur tók við sem rit­stjóri Frétta­blaðs­ins í fyrra? 2.  William Henry Gates III fædd­ist í Banda­ríkj­un­um 1952. Fað­ir hans var vel met­inn lög­fræð­ing­ur og móð­ir hans kenn­ari og kaup­sýslu­kona. Bæði létu heil­mik­ið að sér kveða í bar­áttu fyr­ir skárra sam­fé­lagi. En hvað af­rek­aði...
Stjarnfræðilegur kostnaður Úkraínustríðsins
FréttirÚkraínustríðið

Stjarn­fræði­leg­ur kostn­að­ur Úkraínu­stríðs­ins

Mörg hundruð falla í inn­rás Rússa í Úkraínu á degi hverj­um, mann­tjón­ið eykst sí­fellt og ólýs­an­leg­ar hörm­ung­ar þar víða dag­legt brauð. Þess ut­an eru efna­hags­leg­ar ham­far­ir að eiga sér stað í Úkraínu en þær voru raun­ar hafn­ar áð­ur en inn­rás­in hófst. Út­lit­ið var svart fyr­ir en nú er stór hluti lands­ins ein rjúk­andi rúst og vegna land­lægr­ar spill­ing­ar mun reyn­ast erfitt að fá fjár­hags­að­stoð er­lend­is frá til upp­bygg­ing­ar að stríðs­lok­um.
Reykvísk skrifstofukona umlukin svartadauða
Viðtal

Reyk­vísk skrif­stofu­kona um­lukin svarta­dauða

Auð­ur Har­alds rit­höf­und­ur seg­ir að Guð sé al­gjör­lega að­gerð­ar­laus og þess vegna sé tit­ill bók­ar henn­ar sem var að koma út: Hvað er Drott­inn að drolla? Sag­an fjall­ar um reyk­víska skrif­stofu­konu í nú­tím­an­um sem fer í tíma­ferða­lag alla leið aft­ur til árs­ins 1346 og lend­ir inni í miðj­um svarta­dauða.
Djarfar fullyrðingar eftir hálftíma vettvangsferð plastsendinefndar
FréttirPlastið fundið

Djarf­ar full­yrð­ing­ar eft­ir hálf­tíma vett­vangs­ferð plast­sendi­nefnd­ar

Úr­vinnslu­sjóð­ur ætl­ar ekk­ert að að­haf­ast vegna ís­lenska plasts­ins sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð. Sendi­nefnd sem fór á stað­inn og komst að þeirri nið­ur­stöðu að þar væri ein­ung­is lít­ið magn af ís­lensku plasti virð­ist hafa byggt þá nið­ur­stöðu sína á hæpn­um for­send­um. Full­yrð­ing­ar í skýrslu nefnd­ar­inn­ar stand­ast ekki skoð­un.
791. spurningaþraut: Picasso málaði portrett af ... hvaða konu?
ÞrautirSpurningaþrautin

791. spurn­inga­þraut: Picasso mál­aði portrett af ... hvaða konu?

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað heit­ir þetta fjall? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvaða vin­sæla hljóm­sveit sendi frá sér plöt­una Their Satanic Maj­esties Requ­est ár­ið 1967? 2.  Hver var þá að­al gít­ar­leik­ari hljóm­sveit­ar­inn­ar?   3.  Dönsk yf­ir­völd og sér í lagi for­sæt­is­ráð­herr­ann hafa nú feng­ið skömm í hatt­inn hjá op­in­berri rann­sókn­ar­nefnd í Dan­mörku vegna fram­göngu sinn­ar í máli sem sner­ist um ákveðna dýra­teg­und. Hvaða dýr voru...
Myndi örugglega aldrei fara neitt ef hún vissi allt
MenningHús & Hillbilly

Myndi ör­ugg­lega aldrei fara neitt ef hún vissi allt

Covid-far­ald­ur­inn birt­ist ljós­lif­andi á nýj­asta lista­verki lista­kon­unn­ar Eirún­ar Sig­urð­ar­dótt­ur, Raun­tím­ar­efl­in­um, sem var saumað­ur með­an á far­aldr­in­um stóð. Ref­ill­inn tók mið af stöðu far­ald­urs­ins á hverj­um tíma og var loka­út­kom­an því ekki fyr­ir­fram ákveð­in.