Þessi færsla er rúmlega 7 mánaða gömul.

Landslagsljósmyndir færa okkur fegurð og þekkingu

Landslagsljósmyndir færa okkur fegurð og þekkingu

Mynd ársins 2021 er birt hér með leyfi höfundar Vilhelms Gunnarssonar.

Ég flutti nýlega erindi á sýningunni Myndir ársins 2021 í Ljósmyndasafni Reykjavíkur í Tryggvagötu. Markmiðið var að tengja landslagsljósmyndir, siðfræði og fagurfræði í leit okkar að þekkingu. Erindið fellur innan siðfræði náttúrunnar sem hefur verið eitt af meginþemum íslenskrar heimspeki síðustu áratuga, en þar hefur verið gerð tilraun til að orða fegurðarreynslu.

Ég vildi varpa ljósi á hlut landslagsljósmyndarinnar í því að kalla fram fegurðarreynslu með áhorfendum og studdist við landslagsljósmyndir sem eru á sýningunni í Grófarhúsinu og sem ég hvet fólk eindregið til að skoða núna í maí.

Innsýn í djúpan heim

Við hrífumst, andinn lyftist óvænt og við öðlumst innsæi inn í eitthvað sem orð fá ekki á fest nema þá helst í ljóðum eða á ljósmynd. Við höfum þó öll orðið fyrir því að hrein fölskvalaus tjáning og fegurðarreynsla okkar af náttúrunni, hafi verið afskrifuð sem ómarktækur smekkur. Slíkt er verulega óheppilegt og rænir töfrunum sem við urðum fyrir og sækjumst eftir.

Landslagsljósmyndir geta tekið þátt í því að færa okkur leyndardóma náttúrunnar aftur og veitt okkur mikilvæga þekkingu. Ljósmynd eins og ljóðið getur opnað dyr huga og ímyndunarafls og veitt okkur innsýn í heim sem er víður og djúpur. Ljósmynd getur hjálpað okkur til að sjá það sem við sjáum ekki.

Fegurðarreynsla við skoðun á ljósmyndum

Fyrsta tækifæri Davids Guttenfleder formanns dómnefndar Mynda ársins, til að skoða Ísland var að meta þær ljósmyndir sem bárust í samkeppnina Ljósmyndir ársins 2021. Hann skrifar „Þegar ég fór yfir árs afrakstur af atburðum og ljósmyndum fékk ég strax vissa tilfinningu fyrir Íslandi og þeim sem segja sögu þess með myndum. Ég sá hvernig þær lofsungu hrikalegt og einstakt landslag Íslands.“ David öðlaðist fegurðarreynslu af Íslandi strax við fyrstu skoðun ljósmyndanna.

Danski prófessorinn Dorthe Jørgensen fjallar m.a. um fagurfræði í ritinu Hvers vegna hræðumst við ímyndunaraflið? Hún telur að reynsla af náttúrufegurð sé ekki fyrirsjáanleg, einfaldlega vegna þess að hún er ekki alfarið á okkar valdi heldur er hún samspil milli þátta í okkur og í umheiminum. Hún er samstilling huga, tilfinninga, skynjunar og náttúrunnar á ákveðnum tímapunkti og í þessari reynslu öðlast einstaklingurinn innsæi í víðfeðma veröld lífsins. Það er rétt hjá Dorthe, reynsla af slíkri náttúrufegurð er ekki eitthvað sem hægt er að kalla fram eða stjórna, fremur er rétt að segja að hún hendi okkur. Jafnvel þótt við séum á ferð á hálendinu, í skógi eða að veiðum við vatn þá gæti hugurinn verið annars staðar og við yrðum ósnert eftir ferðalagið – en á góðum stundum gerist eitthvað óvænt.

Ímyndunaraflið getur leitað sannrar þekkingar alveg eins og aðrar sálargáfur. Ljósmyndarinn í landslaginu er í góðu sambandi við ímyndunaraflið og hefur gáfu og þjálfun til að festa á filmu það sem ferðalangurinn tekur ekki endilega eftir.

Við höfum ekki gefið fegurðarupplifun og -reynslu næga athygli heldur einblítt um of á afurðir skynseminnar. Fegurðin var jaðarsett í umræðunni, „þótti lengi svo listrænt léttvæg og heimspekilega merkingarlítil,“ skrifar  Guðbjörg R. Jóhannesdóttir sem rekur sögu fagurfræðinnar í þessu samhengi og hvernig hún endurheimtist loks inn í umræðuna og fræðin á 20. öldinni í bókinni Vá! (2020).

Náttúrureynsla handan orða

Sköpunargáfa ljóðskáldsins getur milliliðalaust snert sannleikann um samband manns og náttúru, jafnvel með hversdagslegum orðum. Ljóðskáldið nemur sterkt samband fólks og náttúru án þess að flokka það sem gott eða vont, aðeins sem óhjákvæmilegt. Jafnvel þótt áin sé hrikaleg þá streymir hún eins og ljóð í hugum fólks en „Þegar hið ljóðræna víkur fyrir skynseminni er heimurinn sviptur töfrum sínum“ samkvæmt skrifum Max Weber. Það er staðreynd sem ekki mælist með hefðbundnum mælitækjum.

Nákvæmlega þarna sé ég landslagsljósmyndarann að störfum, í leit að hinu ljóðræna og myndin færir okkur töfrana - aftur. Nútímavæðingin og krafan um nytsemd gerði það að verkum að augu okkar lokuðust fyrir því að hið fagra hefði gildi í sjálfu sér, við hættum að virða hið ómælanlega.

Íslenskir ljósmyndarar hafa lagt mikið fram til að miðla íslensku landslagi og náttúrufegurð til annarra. 19. júní 1999 öðlaðist ég slíka reynslu af náttúrufegurð í leiðangri með þremur ljósmyndurum en okkar hlutur var þáttur í stærra verkefni - eða ferð niður Jöklu á tveimur gúmmíbátum um ofurþröng gjúfur. Þetta var upplifun sem vandasamt var að átta sig á, koma í orð, hvað þá að setja mælistiku á sem tekið yrði mark á. Náttúrureynslan varð enn áhrifameiri vegna vitundarinnar um að á þessum stað var ráðgert að byggja hæstu stíflu Evrópu. Hvar var þetta?

Ein hrikalegustu árgljúfur á Íslandi eru undir Kárahnjúkum. Þau nefnast Dimmugljúfur og Hamrahvammagljúfur. Við í þessum leiðangri upplifðum náttúruást sem einkennist af innlifun og barnslegri undrun. Hún spratt af gnótt og hrikafegurð og hún streymdi um æðar sem gjöf jarðar. Ég kom til baka með dýrð í hjarta, eitthvað fágætt, eitthvað handan verðmæta, eitthvað sem er ekki á mannlegu valdi. Ég skrifaði textann en þeir völdu myndirnar, saman fannst okkur að við hefðum miðlað einhverju mikilvægu.

Eftir að hafa orðið uppnumin sökum mikilfengleika í víðerni langar okkur vonandi til að deila reynslunni með öðrum og til að vernda svæðið. Fjölmargir lista- og fræðimenn fundu fyrir þessari knýjandi þörf til að miðla þeirri fegurð sem var að hverfa, þau fundu þessa verndunarþörf eftir að hafa öðlast fegurðarreynslu, m.a. Guðmundur Páll Ólafsson sem skrifaði bókina Um víðerni Snæfells (2003) fyrir Íslendinga sem fengu öræfin í vöggugjöf en kunnu ekki með gjöfina að fara.

Margslungið tengslanet við náttúruna

Reynsla sem á sér stað í víðerni styrkir óbeint viljann til að skapa samfélag fólks sem ber virðingu fyrir náttúrunni. Við rennum saman við víðáttuna og verðum eitt með henni, hugur og líkami verða einasta eitt og fyllast aðdáun og væntumþykju. Í uppljómun í víðerni finnum við fyrir hinu óræða og ósegjanlega. Hið ónafngreinda verður ekki tekið frá þeim sem nemur það, þótt ekkert nafn tolli við það.

Listafólk eins og ljóðskáld, myndlistarmenn og ljósmyndarar þróa með sér fagurferðilega næmni fyrir ákveðnum stöðum. Lýsingar þeirra og verk skipta máli fyrir ímyndunarafl okkar. (Orðið fagurferði sem notað í bókinni Vá! rýmar við orðið siðferði). Fegurðarupplifun – og reynsla varpar ljósi á margslungið tengslanet okkar við aðra, náttúruna og jörðina sem við byggjum.

Ljósmyndarinn Vilhelm Gunnarsson varð hugfanginn af eldgosinu í Geldingadölum við Fagradalsfjall. Miðlun hans á myndum til okkar bætir við þekkingu okkar á gosinu og nærir ímyndunarafl okkar. Fagurferðileg upplifin okkar og reynsla hvílir ekki aðeins á því sem jarðfræðingar og vísindafólk segir heldur einnig á verkum landslagsljósmyndarans. Ein mynda Vilhelms á sýningunni var valin Mynd ársins 2021 og um hana segir m.a. „Frumleg mynd … sjónarhornið frábært, formið óvænt …ótrúlega kraftmikil … mynd sem segir ótal sögur.“ 

Vísindaleg þekking er ekki nóg til að vernda

Vísindaleg þekking dugar okkur ekki til að vernda náttúruna. Fleiri sálargáfur en skynsemi eru nefnilega næmar á veruleikann og geta veitt okkur upplýsingar, jafnvel um eitthvað órætt sem kallað er fegurð.

Við þurfum að leita þekkingar með hjálp ímyndunaraflsins og fagurfræði náttúrunnar og öðlast fagurferðilega reynslu til að þessi þekking verði okkur eiginleg. Þessi þekking sprettur fram þegar skynjun, ímyndunarafl og dómgreind smella saman.

Staðir hafa mismikil áhrif og opnast á mismunandi hátt. Hrikafegurð Dettifoss er ágeng, hún gleypir fólk umsvifalaust með húð og hári og það stendur orðlaust andspænis kraftinum. Undrun vaknar yfir dulúðlegum sköpunarkraftinum.

Umhverfismynd ársins sem Sigtryggur Ari tók sýnir aftur á móti falda fegurð sem opnast hægt. Hún sýnir hina hliðina á gosinu í Geldingadölum. Um hana segir: „Marglaga en einstaklega falleg og friðsæl mynd þar sem rammíslensk kyrrðin sogar áhorfandann til sín.“ Hún er ekki frek og sýnir látlausan stað sem býr yfir fegurð sem fólk þarf að dvelja í. Undrun vaknar svo yfir tengslunum við hamfarirnar.

Landslagsljósmyndir færa okkur þekkingu, ekki aðeins sem hluta af heimildum heldur færa þær okkur sjónarhorn sem við getum ekki aflað okkur með hefðbundnum lærdómi og opna okkar heim fyrir því sem er stærra en við.

Mynd ársins 2021 er birt hér með leyfi höfundar Vilhelms Gunnarssonar. Takk fyrir.

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið á blogginu

Kristín I. Pálsdóttir
1
Blogg

Kristín I. Pálsdóttir

Rétt­læt­ið og reynsla kvenna af Varp­holti/Laugalandi

Rót­in hef­ur fylgst vel með hug­rakkri bar­áttu kvenna sem dvöldu í Varp­holti/Laugalandi og reynt að styðja þær eft­ir föng­um. Mánu­dag­inn 14. nóv­em­ber stóð­um við að um­ræðu­kvöld með þeim þar sem þær Gígja Skúla­dótt­ir og Ír­is Ósk Frið­riks­dótt­ir, sem báð­ar dvöldu á Varp­holti/Laugalandi, höfðu fram­sögu. Fund­ur­inn var tek­inn upp og er að­gengi­leg­ur hér.  Ég hélt þar er­indi sem ég hef...
Stefán Snævarr
2
Blogg

Stefán Snævarr

Kristrún F, frels­ara­formúl­an og sam­vinn­an

                                                                      "Don't follow lea­ders                                            ...
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
3
Blogg

Gunnar Hólmsteinn Ársælsson

Brú­in í Most­ar - öfg­ar og skaut­un

Hinn 9.nóv­em­ber er mjög sögu­leg­ur dag­ur, Berlín­ar­múr­inn féll þenn­an dag ár­ið 1989 og ár­ið 1799 tók Napó­león Bonapar­te völd­in í Frakklandi. Þar með hófst nýr kafli í sögu Evr­ópu. Ár­ið 1923 fram­kvæmdi svo ná­ung­inn Ad­olf Hitler sína Bjórkjall­ar­a­upp­reisn í Þýskalandi, en hún mis­heppn­að­ist. Ad­olf var dæmd­ur í fang­elsi en not­aði tím­ann þægi­lega til að skrifa Mein Kampf, Bar­átta mín. Krist­al­nótt­ina ár­ið 1938 bar einnig upp á þenn­an dag, en...
Stefán Snævarr
4
Blogg

Stefán Snævarr

Forn­ar mennt­ir í Úkraínu

Ég tók mig til um dag­inn og fór að lesa ým­is forn­rit sem ætt­uð eru frá því sem í dag kall­ast „Úkraína“. Fyrst las ég stutt kver úkraínskra þjóð­vísna og -sagna með at­huga­semd­um norska skálds­ins Erl­ing Kittel­sen. Hann rembd­ist við að tengja goð­sagna­heim Aust­ursla­fa við fornn­or­ræn­ar goð­sög­ur og tókst mis­vel. Fyrsta krón­ík­an Þá vatt ég mér í lest­ur Fyrstu krón­ík­unn­ar...

Nýtt á Stundinni

Ríkið úthlutaði fyrirtækjum norsks eldisrisa kvóta þvert á lög
Fréttir

Rík­ið út­hlut­aði fyr­ir­tækj­um norsks eld­isrisa kvóta þvert á lög

Byggða­stofn­un gerði samn­ing um út­hlut­un 800 tonna byggða­kvóta á ári í sex ár í því skyni að treysta byggð á Djúpa­vogi. Þetta gerði Byggða­stofn­un þrátt fyr­ir að fyr­ir­tæk­in sem hún samdi við séu í meiri­huta­eigu norskra lax­eld­isrisa og að ís­lensk lög banni slíkt eign­ar­hald í ís­lenskri út­gerð.
Stjórnvöld breyttu reglugerð eftir beiðni vinar forsætisráðherra
Fréttir

Stjórn­völd breyttu reglu­gerð eft­ir beiðni vin­ar for­sæt­is­ráð­herra

Ragn­ar Kjart­ans­son mynd­list­ar­mað­ur seg­ir ekki mik­ið hafa þurft til þess að sann­færa ónefnda emb­ætt­is­menn um að hjálpa Mariu Alyok­hinu, með­lim Pus­sy Riot, að flýja Rúss­land í vor. Hvorki hann né Katrín Jak­obs­dótt­ir for­sæt­is­ráð­herra fást til að að svara því hvort stjórn­völd hafi breytt reglu­gerð um út­gáfu neyð­ar­vega­bréfa eft­ir að Ragn­ar, sem er yf­ir­lýst­ur stuðn­ings­mað­ur Katrín­ar, hafði sam­band við for­sæt­is­ráð­herra.
Fornar menntir í Úkraínu
Blogg

Stefán Snævarr

Forn­ar mennt­ir í Úkraínu

Ég tók mig til um dag­inn og fór að lesa ým­is forn­rit sem ætt­uð eru frá því sem í dag kall­ast „Úkraína“. Fyrst las ég stutt kver úkraínskra þjóð­vísna og -sagna með at­huga­semd­um norska skálds­ins Erl­ing Kittel­sen. Hann rembd­ist við að tengja goð­sagna­heim Aust­ursla­fa við fornn­or­ræn­ar goð­sög­ur og tókst mis­vel. Fyrsta krón­ík­an Þá vatt ég mér í lest­ur Fyrstu krón­ík­unn­ar...
„Maður er líka alltaf að gera grín að sjálfum sér“ - Helga Braga Jónsdóttir
Karlmennskan#108

„Mað­ur er líka alltaf að gera grín að sjálf­um sér“ - Helga Braga Jóns­dótt­ir

Helga Braga Jóns­dótt­ir er lei­kona og grín­isti, leið­sögu­mað­ur, flug­freyja, maga­dans­frum­kvöð­ull og kvenuppist­ands­frum­kvöð­ull. Helga Braga hef­ur skap­að ódauð­lega karakt­era og skrif­að og leik­ið í ódauð­leg­um sen­um t.d. með Fóst­bræðr­um. Auk þess hef­ur Helga auð­vit­að leik­ið í fjöl­morg­um þátt­um, bíó­mynd­um, ára­móta­s­kaup­um og fleiru. Við spjöll­um um grín­ið, hvernig og hvort það hef­ur breyst, kryfj­um nokkr­ar sen­ur úr Fóst­bræðr­um og för­um inn á per­sónu­legri svið þeg­ar tal­ið berst að bylt­ing­um und­an­far­inna ára og mán­aða. Um­sjón: Þor­steinn V. Ein­ars­son Tónlist: Mr. Silla - Nar­uto (án söngs) Veg­an­búð­in, Anamma og bak­hjarl­ar Karl­mennsk­unn­ar bjóða upp á þenn­an þátt.
Vendipunkts að vænta í kjaraviðræðunum í fyrramálið
Fréttir

Vendipunkts að vænta í kjara­við­ræð­un­um í fyrra­mál­ið

Stjórn Sam­taka at­vinnu­lífs­ins fund­aði í kvöld um stöð­una í kjara­við­ræð­um. Formað­ur VR seg­ir að það ráð­ist fljótt í fyrra­mál­ið hvort at­vinnu­rek­end­ur sætt­ist á þá hug­mynda­fræði sem verka­lýðs­fé­lög­in vilji leggja upp með í við­ræð­un­um.
Eldhringurinn minnir á sig á Jövu
Fréttir

Eld­hring­ur­inn minn­ir á sig á Jövu

Um 2.000 íbú­ar Aust­ur-Java hér­aðs­ins í Indó­nes­íu voru til­neydd­ir til þess að rýma hús­næði sitt og leita skjóls í op­in­ber­um bygg­ing­um eft­ir að eld­fjall­ið Mount Semeru gaus að­faranótt sunnu­dags. Mount Semeru er um 640 kíló­metr­um suð­aust­ur af höf­uð­borg­inni Jakarta á eyj­unni Java, sem jafn­framt er fjöl­menn­asta eyja Indó­nes­íu.
Endurheimti hamingjuna með aðstoð og breyttu hugarfari
ViðtalHamingjan

End­ur­heimti ham­ingj­una með að­stoð og breyttu hug­ar­fari

Eva Hrund Ein­ars­dótt­ir gekk á vegg fyr­ir mörg­um ár­um en hún upp­lifði kuln­un með­al ann­ars vegna of­þjálf­un­ar. Hún fékk alls kon­ar hjálp til að kom­ast yf­ir ástand­ið og end­ur­heimta ham­ingj­una. „Helsti lær­dóm­ur­inn var að læra að segja nei, að lifa í nú­inu, nýta tím­ann með þeim sem mað­ur elsk­ar sem og verja tím­an­um í hluti sem veita manni já­kvæða orku.“
Er ríkasti maður Noregs 2022 og stærsti eigandi laxeldis á Íslandi
Fréttir

Er rík­asti mað­ur Nor­egs 2022 og stærsti eig­andi lax­eld­is á Ís­landi

Lax­eldiserf­ing­inn Gustav Magn­ar Witzøe, eig­andi Salm­ar, á rúm­lega 380 millj­arða ís­lenskra króna. Hann er efst­ur á lista yf­ir skatt­greið­end­ur í Nor­egi. Salm­ar er stærsti hags­muna­að­il­inn í lax­eldi á Ís­landi sem stærsti eig­andi Arn­ar­lax á Bíldu­dal.
Fullyrða að enginn frá Samherja hafi verið borinn sökum í Namibíu
Fréttir

Full­yrða að eng­inn frá Sam­herja hafi ver­ið bor­inn sök­um í Namib­íu

Full­yrt er í árs­reikn­ingi Sam­herja Hold­ing að eng­inn starfs­mað­ur tengd­ur fé­lag­inu hafi ver­ið bor­inn sök­um í rann­sókn­um namib­ískra yf­ir­valda á mútu­greiðsl­um þar í landi. Raun­in er að sak­sókn­ari hafi ít­rek­að yf­ir­lýs­ing­ar sín­ar um að vilja ákæra þrjá starfs­menn í sam­stæð­unni, sem fyr­ir­svars­menn namib­ískra dótt­ur­fé­laga út­gerð­ar­inn­ar og leit­að að­stoð­ar við að fá þá fram­selda.
Forstjóri Sjúkratrygginga segir upp vegna fjársveltis stofnunarinnar
Fréttir

For­stjóri Sjúkra­trygg­inga seg­ir upp vegna fjár­svelt­is stofn­un­ar­inn­ar

María Heim­is­dótt­ir hef­ur sagt upp sem for­stjóri Sjúkra­trygg­inga Ís­lands. Hún seg­ir sam­starfs­mönn­um í bréfi að hún vilji ekki vilja taka ábyrgð á van­fjár­magn­aðri stofn­un. Í um­sögn sem stofn­un­in sendi fjár­laga­nefnd seg­ir að fyr­ir­hug­að­ur nið­ur­skurð­ur muni leiða til stór­skerð­ing­ar á þjón­ustu við lands­menn.
Íran: Stórveldi í bráðum 3.000 ár
Flækjusagan

Ír­an: Stór­veldi í bráð­um 3.000 ár

Mik­il mót­mæli ganga nú yf­ir Ír­an og von­andi hef­ur hug­rökk al­þýð­an, ekki síst kon­ur, þrek til að fella hina blóði drifnu klerka­stjórn frá völd­um. Ír­an á sér langa og merki­lega sögu sem hér verð­ur rak­in og Kýrus hinn mikli hefði til dæm­is getað kennt nú­ver­andi vald­höf­um margt um góða stjórn­ar­hætti og um­burð­ar­lyndi.
Bara halda áfram!
MenningHús & Hillbilly

Bara halda áfram!

Hill­billy ræð­ir við Sig­trygg Berg Sig­mars­son lista­mann um það hvernig það að halda bara áfram skipti öllu máli. List­ina sem felst í því að elska mánu­daga og hraðskiss­urn­ar hans.