Þessi færsla er rúmlega 2 mánaða gömul.

Landslagsljósmyndir færa okkur fegurð og þekkingu

Landslagsljósmyndir færa okkur fegurð og þekkingu

Mynd ársins 2021 er birt hér með leyfi höfundar Vilhelms Gunnarssonar.

Ég flutti nýlega erindi á sýningunni Myndir ársins 2021 í Ljósmyndasafni Reykjavíkur í Tryggvagötu. Markmiðið var að tengja landslagsljósmyndir, siðfræði og fagurfræði í leit okkar að þekkingu. Erindið fellur innan siðfræði náttúrunnar sem hefur verið eitt af meginþemum íslenskrar heimspeki síðustu áratuga, en þar hefur verið gerð tilraun til að orða fegurðarreynslu.

Ég vildi varpa ljósi á hlut landslagsljósmyndarinnar í því að kalla fram fegurðarreynslu með áhorfendum og studdist við landslagsljósmyndir sem eru á sýningunni í Grófarhúsinu og sem ég hvet fólk eindregið til að skoða núna í maí.

Innsýn í djúpan heim

Við hrífumst, andinn lyftist óvænt og við öðlumst innsæi inn í eitthvað sem orð fá ekki á fest nema þá helst í ljóðum eða á ljósmynd. Við höfum þó öll orðið fyrir því að hrein fölskvalaus tjáning og fegurðarreynsla okkar af náttúrunni, hafi verið afskrifuð sem ómarktækur smekkur. Slíkt er verulega óheppilegt og rænir töfrunum sem við urðum fyrir og sækjumst eftir.

Landslagsljósmyndir geta tekið þátt í því að færa okkur leyndardóma náttúrunnar aftur og veitt okkur mikilvæga þekkingu. Ljósmynd eins og ljóðið getur opnað dyr huga og ímyndunarafls og veitt okkur innsýn í heim sem er víður og djúpur. Ljósmynd getur hjálpað okkur til að sjá það sem við sjáum ekki.

Fegurðarreynsla við skoðun á ljósmyndum

Fyrsta tækifæri Davids Guttenfleder formanns dómnefndar Mynda ársins, til að skoða Ísland var að meta þær ljósmyndir sem bárust í samkeppnina Ljósmyndir ársins 2021. Hann skrifar „Þegar ég fór yfir árs afrakstur af atburðum og ljósmyndum fékk ég strax vissa tilfinningu fyrir Íslandi og þeim sem segja sögu þess með myndum. Ég sá hvernig þær lofsungu hrikalegt og einstakt landslag Íslands.“ David öðlaðist fegurðarreynslu af Íslandi strax við fyrstu skoðun ljósmyndanna.

Danski prófessorinn Dorthe Jørgensen fjallar m.a. um fagurfræði í ritinu Hvers vegna hræðumst við ímyndunaraflið? Hún telur að reynsla af náttúrufegurð sé ekki fyrirsjáanleg, einfaldlega vegna þess að hún er ekki alfarið á okkar valdi heldur er hún samspil milli þátta í okkur og í umheiminum. Hún er samstilling huga, tilfinninga, skynjunar og náttúrunnar á ákveðnum tímapunkti og í þessari reynslu öðlast einstaklingurinn innsæi í víðfeðma veröld lífsins. Það er rétt hjá Dorthe, reynsla af slíkri náttúrufegurð er ekki eitthvað sem hægt er að kalla fram eða stjórna, fremur er rétt að segja að hún hendi okkur. Jafnvel þótt við séum á ferð á hálendinu, í skógi eða að veiðum við vatn þá gæti hugurinn verið annars staðar og við yrðum ósnert eftir ferðalagið – en á góðum stundum gerist eitthvað óvænt.

Ímyndunaraflið getur leitað sannrar þekkingar alveg eins og aðrar sálargáfur. Ljósmyndarinn í landslaginu er í góðu sambandi við ímyndunaraflið og hefur gáfu og þjálfun til að festa á filmu það sem ferðalangurinn tekur ekki endilega eftir.

Við höfum ekki gefið fegurðarupplifun og -reynslu næga athygli heldur einblítt um of á afurðir skynseminnar. Fegurðin var jaðarsett í umræðunni, „þótti lengi svo listrænt léttvæg og heimspekilega merkingarlítil,“ skrifar  Guðbjörg R. Jóhannesdóttir sem rekur sögu fagurfræðinnar í þessu samhengi og hvernig hún endurheimtist loks inn í umræðuna og fræðin á 20. öldinni í bókinni Vá! (2020).

Náttúrureynsla handan orða

Sköpunargáfa ljóðskáldsins getur milliliðalaust snert sannleikann um samband manns og náttúru, jafnvel með hversdagslegum orðum. Ljóðskáldið nemur sterkt samband fólks og náttúru án þess að flokka það sem gott eða vont, aðeins sem óhjákvæmilegt. Jafnvel þótt áin sé hrikaleg þá streymir hún eins og ljóð í hugum fólks en „Þegar hið ljóðræna víkur fyrir skynseminni er heimurinn sviptur töfrum sínum“ samkvæmt skrifum Max Weber. Það er staðreynd sem ekki mælist með hefðbundnum mælitækjum.

Nákvæmlega þarna sé ég landslagsljósmyndarann að störfum, í leit að hinu ljóðræna og myndin færir okkur töfrana - aftur. Nútímavæðingin og krafan um nytsemd gerði það að verkum að augu okkar lokuðust fyrir því að hið fagra hefði gildi í sjálfu sér, við hættum að virða hið ómælanlega.

Íslenskir ljósmyndarar hafa lagt mikið fram til að miðla íslensku landslagi og náttúrufegurð til annarra. 19. júní 1999 öðlaðist ég slíka reynslu af náttúrufegurð í leiðangri með þremur ljósmyndurum en okkar hlutur var þáttur í stærra verkefni - eða ferð niður Jöklu á tveimur gúmmíbátum um ofurþröng gjúfur. Þetta var upplifun sem vandasamt var að átta sig á, koma í orð, hvað þá að setja mælistiku á sem tekið yrði mark á. Náttúrureynslan varð enn áhrifameiri vegna vitundarinnar um að á þessum stað var ráðgert að byggja hæstu stíflu Evrópu. Hvar var þetta?

Ein hrikalegustu árgljúfur á Íslandi eru undir Kárahnjúkum. Þau nefnast Dimmugljúfur og Hamrahvammagljúfur. Við í þessum leiðangri upplifðum náttúruást sem einkennist af innlifun og barnslegri undrun. Hún spratt af gnótt og hrikafegurð og hún streymdi um æðar sem gjöf jarðar. Ég kom til baka með dýrð í hjarta, eitthvað fágætt, eitthvað handan verðmæta, eitthvað sem er ekki á mannlegu valdi. Ég skrifaði textann en þeir völdu myndirnar, saman fannst okkur að við hefðum miðlað einhverju mikilvægu.

Eftir að hafa orðið uppnumin sökum mikilfengleika í víðerni langar okkur vonandi til að deila reynslunni með öðrum og til að vernda svæðið. Fjölmargir lista- og fræðimenn fundu fyrir þessari knýjandi þörf til að miðla þeirri fegurð sem var að hverfa, þau fundu þessa verndunarþörf eftir að hafa öðlast fegurðarreynslu, m.a. Guðmundur Páll Ólafsson sem skrifaði bókina Um víðerni Snæfells (2003) fyrir Íslendinga sem fengu öræfin í vöggugjöf en kunnu ekki með gjöfina að fara.

Margslungið tengslanet við náttúruna

Reynsla sem á sér stað í víðerni styrkir óbeint viljann til að skapa samfélag fólks sem ber virðingu fyrir náttúrunni. Við rennum saman við víðáttuna og verðum eitt með henni, hugur og líkami verða einasta eitt og fyllast aðdáun og væntumþykju. Í uppljómun í víðerni finnum við fyrir hinu óræða og ósegjanlega. Hið ónafngreinda verður ekki tekið frá þeim sem nemur það, þótt ekkert nafn tolli við það.

Listafólk eins og ljóðskáld, myndlistarmenn og ljósmyndarar þróa með sér fagurferðilega næmni fyrir ákveðnum stöðum. Lýsingar þeirra og verk skipta máli fyrir ímyndunarafl okkar. (Orðið fagurferði sem notað í bókinni Vá! rýmar við orðið siðferði). Fegurðarupplifun – og reynsla varpar ljósi á margslungið tengslanet okkar við aðra, náttúruna og jörðina sem við byggjum.

Ljósmyndarinn Vilhelm Gunnarsson varð hugfanginn af eldgosinu í Geldingadölum við Fagradalsfjall. Miðlun hans á myndum til okkar bætir við þekkingu okkar á gosinu og nærir ímyndunarafl okkar. Fagurferðileg upplifin okkar og reynsla hvílir ekki aðeins á því sem jarðfræðingar og vísindafólk segir heldur einnig á verkum landslagsljósmyndarans. Ein mynda Vilhelms á sýningunni var valin Mynd ársins 2021 og um hana segir m.a. „Frumleg mynd … sjónarhornið frábært, formið óvænt …ótrúlega kraftmikil … mynd sem segir ótal sögur.“ 

Vísindaleg þekking er ekki nóg til að vernda

Vísindaleg þekking dugar okkur ekki til að vernda náttúruna. Fleiri sálargáfur en skynsemi eru nefnilega næmar á veruleikann og geta veitt okkur upplýsingar, jafnvel um eitthvað órætt sem kallað er fegurð.

Við þurfum að leita þekkingar með hjálp ímyndunaraflsins og fagurfræði náttúrunnar og öðlast fagurferðilega reynslu til að þessi þekking verði okkur eiginleg. Þessi þekking sprettur fram þegar skynjun, ímyndunarafl og dómgreind smella saman.

Staðir hafa mismikil áhrif og opnast á mismunandi hátt. Hrikafegurð Dettifoss er ágeng, hún gleypir fólk umsvifalaust með húð og hári og það stendur orðlaust andspænis kraftinum. Undrun vaknar yfir dulúðlegum sköpunarkraftinum.

Umhverfismynd ársins sem Sigtryggur Ari tók sýnir aftur á móti falda fegurð sem opnast hægt. Hún sýnir hina hliðina á gosinu í Geldingadölum. Um hana segir: „Marglaga en einstaklega falleg og friðsæl mynd þar sem rammíslensk kyrrðin sogar áhorfandann til sín.“ Hún er ekki frek og sýnir látlausan stað sem býr yfir fegurð sem fólk þarf að dvelja í. Undrun vaknar svo yfir tengslunum við hamfarirnar.

Landslagsljósmyndir færa okkur þekkingu, ekki aðeins sem hluta af heimildum heldur færa þær okkur sjónarhorn sem við getum ekki aflað okkur með hefðbundnum lærdómi og opna okkar heim fyrir því sem er stærra en við.

Mynd ársins 2021 er birt hér með leyfi höfundar Vilhelms Gunnarssonar. Takk fyrir.

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið á blogginu

Stefán Snævarr
1
Blogg

Stefán Snævarr

Ensku­mennska

"Ensku­mennska" er ný­yrði mitt um dýrk­un á ensku eða barna­lega sann­fær­ingu um að ensku­væð­ing sé allra meina bót. Ég mun fyrst ræða græðg­is­rök henni tengd, svo víkja að fá­ráns­kröf­um um að ís­lensk­an eigi ávallt að víkja í um­ferð sam­fé­lags­ins. Þá mun ég kynna til­lög­ur til úr­bóta. Græðg­is­rök og ensku­mennska Ensku­mennsku-menn­in er vön að rök­styðja mál sitt með græðg­is­rök­um, t.d....
Stefán Snævarr
2
Blogg

Stefán Snævarr

AÐ VERA MÁL­EFNA­LEG­UR-Jóni Karli Stef­áns­syni svar­að

Fyr­ir nokkru skrif­aði ég færslu hér á Stund­inni um notk­un Björns Bjarna­son­ar á orð­inu „spill­ing“. Hann hefði sagt að gagn­rýni Sam­fylk­ing­ar­inn­ar á Sjálf­stæð­is­flokk­inn væri spill­ing. En ég benti á að spill­ing merki ekki það sama og gagn­rýni, ekki einu sinni ósann­gjörn gagn­rýni. Ég sagði að Björn tal­aði eins og Humpty Dumpty í Lísu í Undralandi en sá sagði „orð þýða...
Af samfélagi
3
Blogg

Af samfélagi

Nokk­ur orð um mis­heppn­aða banka­sölu og sam­fé­lags­banka

Und­an­farn­ar vik­ur hef­ur mik­ið ver­ið rætt um einka­væð­ingu Ís­lands­banka og efnt til mót­mæla í sex skipti vegna henn­ar. Um­ræð­an og mót­mæl­in eru bæði skilj­an­leg og eðli­leg, enda er einka­væð­ing­in mis­heppn­uð því traust al­menn­ings gagn­vart henni er nú guf­að upp. Fátt gref­ur jafn hratt und­an trausti eins og vafa­sam­ir við­skipta­hætt­ir og sér­hygli. Ef einka­væð­ing á að geta tal­ist vel heppn­uð verð­ur...

Nýtt á Stundinni

Landið sem felur sannleikann bak við lás og slá
Fréttir

Land­ið sem fel­ur sann­leik­ann bak við lás og slá

Am­nesty In­ternati­onal seg­ir að þátta­skil hafi orð­ið í mann­rétt­inda­mál­um í Er­itr­eu fyr­ir tutt­ugu ár­um þeg­ar hóp­ur stjórn­mála­manna og fjöl­miðla­fólks var fang­els­að­ur. Staða mann­rétt­inda hafi ver­ið slæm en versn­að til muna þeg­ar yf­ir­völd réð­ust með þess­um hætti gegn tján­ing­ar­frels­inu. Ekki er enn vit­að um af­drif fólks­ins. Sam­son Habte, frétta­stjóri sem flúði Er­itr­eu fyr­ir níu ár­um, seg­ir að heima­land­ið feli sann­leik­ann bak við lás og slá.
Við þurfum að tala um Eritreu
Viðtal

Við þurf­um að tala um Er­itr­eu

Sam­son Habte, frétta­stjóri fjöl­mið­ils­ins Er­isat, fékk skjól í Reykja­vík en hann neydd­ist til að flýja heima­land sitt, Er­itr­eu, vegna starfa sinna. Þar eru þús­und­ir í fang­els­um án dóms og laga, marg­ir vegna skoð­ana sinna, og frjáls­ir fjöl­miðl­ar eru bann­að­ir. Sam­son seg­ist vera rödd óvin­ar­ins í aug­um ein­ræð­is­stjórn­ar Er­itr­eu. Frétt­ir sem Sam­son og nokk­ur land­flótta er­itresk starfs­systkin hans víða um heim senda gegn­um gervi­hnött til Er­itr­eu ná til um 70 pró­sent þjóð­ar­inn­ar.
797. spurningaþraut: Konur í NATO, innrás Frakka á England og hæð Heklu
ÞrautirSpurningaþrautin

797. spurn­inga­þraut: Kon­ur í NATO, inn­rás Frakka á Eng­land og hæð Heklu

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað heit­ir þessi eyja? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hver var sá hæst­setti sem þurfti að segja af sér vegna Waterga­te-hneyksl­is­ins? 2.  En hvers vegna nefn­ist Waterga­te-hneyksl­ið Waterga­te-hneyksli? 3.  Á NATO-fund­in­um sem lauk á dög­un­um mættu fjór­ar kon­ur sem leið­tog­ar ríkja sinna. Ein þeirra var vita­skuld Katrín Jak­obs­dótt­ir héð­an frá Ís­landi en hvað­an komu hinar kon­urn­ar þrjár? Þið þurf­ið að...
Bjarni furðar sig á dómurum og segir þá eiga að skila því sem ofgreitt var
Fréttir

Bjarni furð­ar sig á dómur­um og seg­ir þá eiga að skila því sem of­greitt var

„Fólk­ið í land­inu ætti ekki að þurfa að hlusta á að það sé flók­ið fyr­ir efsta lag rík­is­ins, æðstu emb­ætt­is­menn­ina, að skila því sem of­greitt var úr op­in­ber­um sjóð­um,“ skrif­ar Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, um mót­mæli dóm­ara við því að þurfa að end­ur­greiða of­greidd laun.
Dómarar mótmæla endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra launa
Fréttir

Dóm­ar­ar mót­mæla end­ur­greiðslu­kröfu vegna of­greiddra launa

Ákvörð­un fjár­mála­ráð­herra um að krefja 260 ein­stak­linga um end­ur­greiðslu á of­greidd­um laun­um síð­ast­lið­inna þriggja ára er harð­lega mót­mælt af dómur­um. „Að­gerð­irn­ar fela í sér at­lögu fram­kvæmda­valds­ins að dómsvald­inu sem ekki á sér hlið­stæðu í ís­lenskri rétt­ar­sögu,“ seg­ir í álykt­un Dóm­ara­fé­lags Ís­lands.
Furðulegt ferðalag íslenskrar síldar til Úkraínu um Panama
Rannsókn

Furðu­legt ferða­lag ís­lenskr­ar síld­ar til Úkraínu um Panama

Ís­lensk sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki seldu upp­sjáv­ar­fisk til Evr­ópu­lands­ins Úkraínu í gegn­um ríki í öðr­um heims­álf­um. Eitt af þess­um lönd­um var skatta­skjól­ið Panama sem varð al­ræmt eft­ir gagnalek­ann frá Mossack Fon­seca ár­ið 2016. Fisk­sölu­fyr­ir­tæk­in vilja ekki svara spurn­ing­um um við­skipt­in en þrír sér­fræð­ing­ar segja þau líta út fyr­ir að vera gerð af skatta­leg­um ástæð­um, gerð til þess eins að stýra því hvar hagn­að­ur mynd­ist.
Ríkið hefur ofgreitt kjörnum fulltrúum og embættismönnum samtals 105 milljónir
Fréttir

Rík­ið hef­ur of­greitt kjörn­um full­trú­um og emb­ætt­is­mönn­um sam­tals 105 millj­ón­ir

Vel á þriðja hundrað kjör­inna full­trúa, ráð­herra og emb­ætt­is­manna hafa á síð­ustu ár­um feng­ið greidd of há laun frá Fjár­sýslu rík­is­ins, sem studd­ist við rangt við­mið við launa­hækk­an­ir. Sam­tals nem­ur of­greiðsl­an 105 millj­ón­um króna. 45 þess­ara ein­stak­linga eru ekki leng­ur á launa­skrá rík­is­ins. Tólf mán­aða end­ur­greiðslu­áætlun hef­ur ver­ið sam­þykkt.
22 börn biðu eftir brottflutningi í byrjun júní
Fréttir

22 börn biðu eft­ir brott­flutn­ingi í byrj­un júní

Tug­ir um­sækj­enda um al­þjóð­lega vernd hafa beð­ið leng­ur en ár eft­ir að vera flutt af landi brott eft­ir að um­sókn­um þeirra hef­ur ver­ið hafn­að. Tutt­ugu og tvö börn biðu brott­flutn­ings í byrj­un mán­að­ar, sam­kvæmt svari Jóns Gunn­ars­son­ar dóms­mála­ráð­herra á Al­þingi.
796. spurningaþraut: Það er kominn júlí! Árið er hálfnað!
MannlýsingSpurningaþrautin

796. spurn­inga­þraut: Það er kom­inn júlí! Ár­ið er hálfn­að!

Fyrri auka­spurn­ing: Af­mæl­is­barn dags­ins. Hvað heit­ir stúlk­an á mynd­inni hér of­an, en hún fædd­ist 1. júlí 1961.  * 1.  Fyrsti júlí er í dag, við höf­um spurn­ing­arn­ar um þá stað­reynd að mestu, en við hvað eða hvern eða hverja er júlí kennd­ur? 2.  Tveir kon­ung­ar Dan­merk­ur (og þar með Ís­lands) fædd­ust 1. júlí — ann­ar 1481 en hinn 1534. Báð­ir báru...
Hæstréttur Bandaríkjanna með fleiri réttindi í skotsigtinu
Greining

Hæstrétt­ur Banda­ríkj­anna með fleiri rétt­indi í skot­sigt­inu

Ell­efu ríki Banda­ríkj­anna, und­ir for­ystu Re­públi­kana, hafa þeg­ar bann­að þung­un­ar­rof og allt að tólf til við­bót­ar gætu gert það á næstu dög­um. Íhalds­menn eru með yf­ir­burð­ar­stöðu í hæsta­rétti í fyrsta sinn í ára­tugi eft­ir þrjár skip­an­ir á for­seta­tíð Trumps. Skip­an­ir dóm­ara við rétt­inn hafa ít­rek­að breytt sögu og sam­fé­lagi Banda­ríkj­anna eft­ir að rétt­ur­inn tók sér sjálf­ur ein­vald til að túlka stjórn­ar­skrá lands­ins.
795. spurningaþraut: Hvað er Danmörk stór hluti Íslands?
ÞrautirSpurningaþrautin

795. spurn­inga­þraut: Hvað er Dan­mörk stór hluti Ís­lands?

Fyrri auka­spurn­ing: Af hverj­um er — eða öllu held­ur var — þessi stytta? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvað er stærst Norð­ur­land­anna? 2.  En þá næst stærst? 3.  Um það er hins veg­ar eng­um blöð­um að fletta að Dan­mörk er minnst Norð­ur­land­anna (ef Græn­land er ekki tal­ið með, vit­an­lega). En hvað telst Dan­mörk vera — svona nokk­urn veg­inn — mörg pró­sent af...
Forsætisráðherra ræddi ekki mál Moshenskys
FréttirÓlígarkinn okkar

For­sæt­is­ráð­herra ræddi ekki mál Mos­hen­skys

Eng­ar um­ræð­ur urðu um stöðu kjör­ræð­is­manns Ís­lands í Hvíta-Rússlandi, Al­ex­and­ers Mos­hen­skys, á fundi Katrín­ar Jak­obs­dótt­ur for­sæt­is­ráð­herra með leið­toga hví­trúss­nesku stjórn­ar­and­stöð­unn­ar, Sviatlönu Tsik­hanou­skayu. Katrín vill engu svara um eig­in skoð­un á stöðu kjör­ræð­is­manns­ins sem er ná­inn banda­mað­ur ein­ræð­is­herr­ans í Minsk, Al­ex­and­ers Lukashen­ko.