Þessi grein er rúmlega 2 mánaða gömul.

Eiga Færeyjar að taka sér sjálfstæði?

Sjá ein­hverj­ir á Ís­landi eft­ir því að hafa sagt skil­ið við Dani 1944?

Eiga Færeyjar að taka sér sjálfstæði?
Færeyjar Færeyingar hafa haft heimastjórn síðan 1948. Mynd: Shutterstock

Ættu Færeyingar að taka sér fullt sjálfstæði og stofna lýðveldi eins og Íslendingar gerðu 1944, eða ættu þeir að láta sér duga enn um sinn heimastjórnina sem þeir fengu 1948? 

Færeyska þjóðin hefur löngum verið þverklofin í málinu og er enn. Niðurstaðan er óbreytt stjórnarskipan frá 1948. 

Grænland er annað mál. Þar ríkir nú einhugur meðal stjórnmálaflokka á þingi um að stofna sjálfstætt ríki með varðveizlu grænlenzkrar tungu og menningar og sjálfbæra stjórn náttúruauðlinda í þágu grænlenzku þjóðarinnar að leiðarljósi. 

 

Forsagan í Færeyjum

Tveim árum eftir lýðveldisstofnunina á Þingvöllum 1944 héldu Færeyingar þjóðaratkvæðagreiðslu um sambandsslit við Dani. Fyrirmyndin frá Þingvöllum var skýr. Þetta var 14. september 1946. Meirihluti kjósenda (50,7%) greiddi atkvæði með sambandsslitum. Nánar tiltekið sögðu 48,7% já, 47,2% sögðu nei, og 4,1% sátu hjá eða greiddu ógild atkvæði. Lögþingið hlaut að virða úrslit atkvæðagreiðslunnar og gerði það. Færeyjar lýstu yfir sjálfstæði fjórum dögum síðar, 18. september 1946. Það var stór dagur. 

Ekki voru þó allir á eitt sáttir. Sambandsmenn voru þá sem nú andvígir sjálfstæði. Þeir höfðu orðið undir í þjóðaratkvæðagreiðslunni og héldu því fram að ekki þyrfti að virða úrslit hennar. Þeir báru meðal annars því við að auðir seðlar og ógildir voru 4,1% af heildinni. Þeir eignuðu sér auðu seðlana. 

Danska stjórnin ógilti sjálfstæðisyfirlýsinguna tveim dögum síðar, 20. september. Kóngurinn sendi lögþingið heim 24. september. Kosið var að nýju til þings 8. nóvember, og fengu þá þeir flokkar sem höfðu mælt gegn sambandsslitum meirihluta atkvæða. Í framhaldinu veittu Danir Færeyingum heimastjórn 30. marz 1948.

Æ síðan hafa skoðanir Færeyinga á sjálfstæðismálinu skipzt í tvö horn. Tökum færeyska fjórflokkinn. Sambandsmenn og jafnaðarmenn eru hlynntir óbreyttu sambandi við Danmörku, en Fólkaflokkurinn og Þjóðveldisflokkurinn vilja lýsa yfir fullu sjálfstæði líkt og Íslendingar gerðu 1944. Afstaða þriggja annarra minni flokka á lögþinginu skiptir minna máli. Færeyskum sjálfstæðissinnum líður mörgum eins og fulltíða fólki sem er meinað að flytja úr foreldrahúsum og stofna eigið heimili. 

 

Ný stjórnarskrá

Hraðspólum nú fram til hrunsins í Færeyjum 19891993, hruns sem var svo djúpt að landsframleiðsla Færeyja dróst saman um þriðjung líkt og gerðist í Sovétríkjunum á sama tíma, borið saman við innan við 10% samdrátt landsframleiðslu á Íslandi eftir hrunið 2008. Fimmti hver Færeyingur flúði land eftir hrunið þar, en helmingur hinna brottfluttu skilaði sér heim aftur nokkru síðar. 

Svo djúpt hrun hlaut að kalla á viðbrögð. Færeyingar réðust í ýmsar mikilvægar umbætur, breyttu landinu í eitt kjördæmi 2008 til að draga úr hrepparíg, hægðu á fjárstreymi frá dönskum skattgreiðendum til Færeyja, hertu ákvæði laga um ráðherraábyrgð sem eftirleiðis knúðu ráðherra hvað eftir annað til afsagnar vegna spillingar, tóku fyrir setu ráðherra á lögþinginu og ýmislegt annað. 

Í þessu andrúmslofti gagngerra umbóta gerðist einnig það að Færeyingar ákváðu 1998 að setja sér stjórnarskrá, enda hafa þeir aldrei gert dönsku stjórnarskrána að sinni eigin. Þeir fóru þó aðra leið en Íslendingar. Fulltrúar stjórnmálaflokka voru ásamt fáeinum lögfræðingum og tveim fræðimönnum skipaðir í nefnd sem lagði frumvarp sitt að nýrri stjórnarskrá fyrir lögþingið í Þórshöfn 2006. Þar hefur frumvarpið legið síðan. Fólkinu í landinu var haldið utan við málið. Þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarpið var lofað 2010 og aftur 2018 en hvorugt heitið var efnt. Ýmsar þingskipaðar nefndir hafa legið yfir frumvarpinu án þess að ljúka málinu líkt og raunin hefur verið hér heima. 

Þótt almenningur í Færeyjum hafi ekki verið hafður með í ráðum við samningu frumvarpsins var það prýðisgott í upphafi. Auðlindaákvæðið var til fyrirmyndar, enda var því ætlað að tryggja að þjóðin eigi auðlindirnar, taki gjald fyrir afnot þeirra eða tryggi öllum jafnan aðgang að þeim og umgengni við auðlindir og umhverfi verði að vera sjálfbær. Færeyska auðlindaákvæðið var ein mikilvægasta fyrirmyndin að auðlindaákvæðinu í nýju íslenzku stjórnarskránni frá 20112013. Önnur fyrirmynd var sótt ekki bara til Bandaríkjanna heldur einnig til Færeyja: aðfaraorðin sem eru hjartahrein viljayfirlýsing um hvers konar land við viljum byggja. 

Nýja færeyska stjórnarskráin liggur á strandstað af svipuðum ástæðum og nýja stjórnarskráin hér heima. Færeyskir útvegsmenn mega ekki til þess hugsa að færeyska þjóðin eigi fiskinn í sjónum samkvæmt stjórnarskrá og þess vegna tóku þeir eða erindrekar þeirra orðin „eign þjóðarinnar“ út úr textanum og settu „eign landsins“ inn í staðinn, ruglingslegt orðalag í hátt við það sem embættismenn forsætisráðuneytisins hér heima hafa ítrekað reynt að troða inn í íslenzka textann eins og til að gleðja ólígarkana. Sú skoðun er raunar einnig uppi í Færeyjum að ekki sé í þessu viðfangi við útvegsmenn að sakast; sé svo, þá liggur sökin hjá dómgreindarlausum lögfræðingum. Við bætist að danska stjórnin lagðist gegn færeyska frumvarpinu með þeim rökum að frumvarpið gerði ráð fyrir sambandsslitum við Dani. En það var einber fyrirsláttur enda hefði enginn vandi verið að bæta einni málsgrein inn í textann til að tryggja að hann samrýmdist hvort heldur óbreyttu sambandi við Danmörku eða sambandsslitum. 

 

Brennandi spurningar

Færeyingar spyrja nú enn: Getum við staðið á eigin fótum? Hvaða ályktanir getum við dregið af reynslu Íslendinga sem sjálfstæðrar þjóðar? 

Færeyingar telja nú 49 þúsund manns. Íslendingar voru 127 þúsund 1944. Fólksfjöldatölur eru þó ekkert aðalatriði. Tvær sjálfstæðar Evrópuþjóðir eru nú mannfærri en Færeyjar: Liechtenstein (38 þúsund) og San Marínó (34).  Fólksfæð þarf ekki að vera frágangssök. Meiru skiptir að landsframleiðsla Færeyja nú er helmingi meiri en landsframleiðsla Íslands var 1944. Færeyingum hefur vaxið fiskur um hrygg. 

Hitt skiptir þó mestu að Færeyjar eru ævagömul og glæsileg menningarþjóð með eigin tungu ægifagra, bókmenntir og listir, eldgamalt þjóðþing (já, eldra en Alþingi!) og margt fleira sem sem gerir þjóð að þjóð. Trúlega ættu Færeyingar meira að segja Nóbelsverðlaunahafa eins og Íslendingar hefði þjóðskáldið William Heinesen ekki beðizt undan verðlaununum 1981 með þeim rökum að hann hefði skrifað á dönsku og Færeyingum væri því ekki nægur sómi sýndur í bókum hans. Hún er því skiljanleg afstaða þeirra Færeyinga sem kjósa helzt að stofna lýðveldi eins og við gerðum 1944 með varðveizlu færeyskrar tungu og menningar og sjálfbæra stjórn náttúruauðlinda í þágu færeysku þjóðarinnar að leiðarljósi. 

Stendur einhæfni færeysks efnahagslífs með hefðbundinni ofuráherzlu á sjávarútveg í vegi fyrir sjálfstæði? Svo þarf ekki að vera gæti Færeyingar þess að skjóta fleiri og styrkari stoðum undir efnahagslíf sitt, til dæmis með því að laða fleiri ferðamenn að landinu og uppfæra efnahagslífið til nánara fylgilags við nútímann. Færeyingar þyrftu einnig að gæta þess að halda samskiptum sínum við ESB í góðu horfi, meðal annars með föstu gengi færeysku krónunnar gagnvart evrunni svo sem verið hefur frá því evran var tekin upp um árþúsundamótin 2000. Það vill gleymast að Færeyjar eru evruland, sem afhjúpar hversu fráleit hún er sú skoðun sem oft heyrist fleygt á Íslandi að hagsmunir sjávarútvegsins útheimti sveigjanlegt gengi krónunnar. 

Hliðstæð rök eiga við um Katalóníu og Skotland þar sem sjálfstæðissinnar leggja ríka áherzlu á að þeim sé allsendis óhætt á eigin fótum þar eð Katalónar myndu vilja vera áfram í ESB með evrunni og öllu saman og Skotar telja sig sitja eftir með sárt ennið eftir að Englendingar drógu þá nauðuga út úr ESB 2016. Skotar vilja aftur inn í sambandið.

Enn spyrja Færeyingar: Sjá einhverjir á Íslandi eftir því að hafa sagt skilið við Dani 1944? Svarið er sárafáir, sýnist mér. 

Íslendingar hlutu að taka sér sjálfstæði og stofna lýðveldi við fyrstu hentugleika eins og sambandslagasamningurinn frá 1918 gerði ráð fyrir. Eina álitamálið sem kom upp snerist um tímasetninguna 1944 þegar Danmörk var enn undir járnhæl Hitlers og gat því enga aðild átt að sambandsslitunum við Ísland. Reynsla Færeyinga af framferði danska kóngsins eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í Færeyjum 1946 kann að vekja spurningar um hvort kóngurinn hefði með líku lagi reynt að standa í vegi fyrir lýðveldisstofnun á Íslandi um líkt leyti, en það verður að teljast ólíklegt í ljósi sambandslagasamningsins og skiptir ekki lengur máli. Færeyingar höfðu enga hliðstæða hlíf. Íslendingar stóðu með pálmann í höndunum og tóku miklum framförum í mörgum greinum þótt margt hafi einnig orkað tvímælis eins og hrunið 2008 vitnar um ásamt ýmsu öðru. 

 

Verðbólga

Spinnum þráðinn áfram. Hvernig hefði Íslandi farnazt hefði af einhverjum ástæðum ekki getað orðið af lýðveldisstofnuninni 1944 eða síðar? Spurningin er að sönnu fráleit því óbreytt samband við Dani kom ekki til álita. Næstum enginn vildi óbreytt samband við dönsku krúnuna. 

Eitt vitum við samt. Hefðum við eins og Færeyingar haldið óbreyttu sambandi við dönsku krónuna, föstu gengi frá 1938, það er ein íslenzk króna á hverja danska krónu, þá stæðum við ekki nú í þeim sporum að íslenzka krónan hefur tapað 99,95% af verðgildi sínu gagnvart dönsku krónunni frá 1938. Svipað gerðist þegar Nígería tók sér sjálfstæði frá Bretum 1960. Síðan þá hefur gengi naírunnar, nígeríska gjaldmiðilisins, gagnvart sterlingspundinu lækkað um 99,5%, næstum jafnmikið og íslenzka krónan hefur lækkað gagnvart dönsku krónunni. Við hefðum þá með öðrum orðum getað komizt hjá allri verðbólgunni. 

En lýðveldisstofnunin var mikilvægari en verðbólgan. Færeyingar hafa aldrei þurft að glíma við verðbólgu þar eð Danir sjá um færeysk peningamál og kunna tökin. Taki Færeyingar sér sjálfstæði þurfa þeir að gæta þess að gera ekki sömu villur og Íslendingar gerðu í peningamálum enda ættu þeir nú að vera orðnir vanir evrunni eftir að hafa notað hana óbeint í 22 ár með góðum árangri. 

Verðbólga og gengi skipta máli. Myndin sýnir þróun landsframleiðslu á mann í Færeyjum og á Íslandi frá 1998 til 2020 samkvæmt gögnum Alþjóðabankans. Þróunin er tiltölulega slétt og felld í Færeyjum þrátt fyrir einhæfni atvinnulífsins þar. Svo er stöðugu gengi að mestu leyti fyrir að þakka. Þróunin gengur til samanburðar á með rykkjum og skrykkjum á Íslandi þar eð gengi krónunnar fellur með brauki og bramli með reglulegu millibili. Myndin sýnir einnig að landsframleiðslan á mann á Íslandi var minni 2020 en 2007






Færeyjar og Ísland: Landsframleiðsla á mann 1998-2020
(Bandaríkjadalir á verðlagi hvers árs)

 

Heimild: Alþjóðabankinn.




Athugasemdir (9)

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
  • Hulda Ólafsdóttir Jepsen skrifaði
    Færeyjar fá um 650 milljónir danskra króna frá danska ríkinu árlega. Það eru um 13 milljarðar íslenskra króna. Spurning hvort fjárhagur þeirra sé nógu sterkur til að halda velli án þessa stuðnings? Spyr sá sem ekki veit.
    Höfundur nefnir líka Grænland. "Bloktilskud" til Grænlands er um 3700 milljónir danskra króna árlega eða 74 milljarðar íslenskra króna og sækja þeir mikla þjónustu til Danmerkur. Það er rétt að margir óska sjálfstæðis í Grænlandi og miklar tilfinningar í því máli eftir flókna sögu þessara landa. Hinsvegar er umræðan farin að snúast aðeins eftir að ógnin frá Rússlandi varð meiri. Margir Grænlendingar tala nú fyrir því að halda áfram ríkjasambandinu við Danmörku, þar sem það verji þá best fyrir stórveldum sem annars ættu auðvelt með að taka yfir landið. Þar er hugsað mest til Rússlands eða USA.
    0
  • JÖLA
    Jón Örn Loðmfjörð Arnarson skrifaði
    Íslendingar eiga ekki að taka afstöðu.
    En hvað sem frændur okkar gera, þá styðja þá sem hingað til.
    0
  • Jónsson Höskuldur skrifaði
    Nei og aftur nei ef þeir fá sjálfstsði fara þeir auveldu leiðina til að stela af þegnunum og eru byrjaðir að miga utn í mestu glaebamenn íslans eins og Samherja .Haet við að þeir fari sömu leið og íslandingar enda hafa þeir lesið heima hvarnig á að lkúga alþiðuna .
    Sem betur fer eru þeir háðir dönum um mest allt og er það bara gott meðan Damörk er ekki undirlögð af spillingu ,Enáá.
    Ég held að íslendingum hefi vegnað betur að hafa aðhald frá Dönum þrát fyrir hvernig Danir fóru með íslandinga í denn ,en það voru sömu aðilar og núna eru að raena af íslendingum sínum skattpenigum í sitt eilífa brask .
    0
  • Ásgeir Överby skrifaði
    "Sjá ein­hverj­ir á Ís­landi eft­ir því að hafa sagt skil­ið við Dani 1944?"
    Já. t.d. sjera Geir Waage. Hann sagði að við höfum ekki gengið til góðs eftir lýðveldisstofnunina. Það kann að vera rétt hjá honum. T.d. lét svokölluð nýsköpunarstjórn smíða í Englandi 30 togara eftir gamalli teikningu, voru þeir úreltir þegar þeir komu. Eftir 12 ára útgerð þeirra var komið að dýrri klössun sem fæstar útgerðir réðu við. Togararnir voru mannfrekir og því kaupið lágt auk mikillar vosbúðar.
    0
  • Hugi Ingibjartsson skrifaði
    Erfitt að bera stöðu Íslands og ástandið árið 1944 saman við Færeyjar núna. Danir arðrændu Íslendinga meða sköttum og við vorum þeim tekjulind en síðan Danir tóku yfir Færeyjar hafa Færeyingar verið vel aldir á spena Dana og gríðarlegur og mikill stuðningur verið veittur Færeyingum t.d við gerð rándýrra jarðganga um allar eyjar og fleyra, þannig aðstoð fengu Íslendingar ekki. Það er annað að gefa fé eða að þyggja fé og Færeyjar hafa líka sagt að þeir vilji sjálfstæði en svo hafa þeir talað um að fjárhagslega vilji þeir ekki fara beint út í djúpu laugina og hafa talað um tveggja áratuga aðlögun varðandi það að slíta á fjárhagsaðstoð. Það er ekki sjálfstæði. Það er að vilja sína eigin sjálfstjórn en vera áfram á spena hjá annari þjóð sem borgar undir þá sem stjórna öllu hinu sem er að gerast.
    0
    • Bergdís Gisladóttir skrifaði
      Rangt Danir borga ekki fyrir göng í færeyum.
      1
  • John Sigurdsson skrifaði
    Það er erfitt að segja til um hvort að Íslendingar séu ánægðir með sjálfstæðið eða ekki. Mér vitandi hafa þeir aldrei verið spurðir þeirrar spurningar.
    Hverjir voru/eru kostirnir við sjálfstæðið?
    Hvers vegna hafa t.d. Skotar ekki hingað til álitið það þjóna hagsmunum sínum að slíta sambandi við England?
    0
    • BS
      Bókasafn Seltjarnarness skrifaði
      Reyndar voru 45.5 sem kusu með sjálfstæði í Skotlandi 2014 og hefur þeim SNP vaxið enn meir ásmeginn eftir það sér í lagi þegar Englendingar tóku þá nauðuga viljuga úr Evrópusambandinu. -- bókavörður
      0
  • Örn Bárður Jónsson skrifaði
    Afar fróðleg umfjöllun. Beztu þakkir!
    0
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið

Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
1
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
Illugi Jökulsson
2
Pistill

Illugi Jökulsson

Þeg­ar full­orð­ið fólk ger­ir sig að fífli

Rétt eins og flokk­ur­inn hef­ur þeg­ar sann­að að hann er ekki leng­ur vinstri­hreyf­ing með þjónk­un sinni við efna­hags­stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, þá er nú morg­un­ljóst að hann er ekki held­ur grænt fram­boð, skrif­ar Ill­ugi Jök­uls­son um Vinstri græn.
Djarfar fullyrðingar eftir hálftíma vettvangsferð plastsendinefndar
3
FréttirPlastið fundið

Djarf­ar full­yrð­ing­ar eft­ir hálf­tíma vett­vangs­ferð plast­sendi­nefnd­ar

Úr­vinnslu­sjóð­ur ætl­ar ekk­ert að að­haf­ast vegna ís­lenska plasts­ins sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð. Sendi­nefnd sem fór á stað­inn og komst að þeirri nið­ur­stöðu að þar væri ein­ung­is lít­ið magn af ís­lensku plasti virð­ist hafa byggt þá nið­ur­stöðu sína á hæpn­um for­send­um. Full­yrð­ing­ar í skýrslu nefnd­ar­inn­ar stand­ast ekki skoð­un.
Stjarnfræðilegur kostnaður Úkraínustríðsins
4
FréttirÚkraínustríðið

Stjarn­fræði­leg­ur kostn­að­ur Úkraínu­stríðs­ins

Mörg hundruð falla í inn­rás Rússa í Úkraínu á degi hverj­um, mann­tjón­ið eykst sí­fellt og ólýs­an­leg­ar hörm­ung­ar þar víða dag­legt brauð. Þess ut­an eru efna­hags­leg­ar ham­far­ir að eiga sér stað í Úkraínu en þær voru raun­ar hafn­ar áð­ur en inn­rás­in hófst. Út­lit­ið var svart fyr­ir en nú er stór hluti lands­ins ein rjúk­andi rúst og vegna land­lægr­ar spill­ing­ar mun reyn­ast erfitt að fá fjár­hags­að­stoð er­lend­is frá til upp­bygg­ing­ar að stríðs­lok­um.
Myndi örugglega aldrei fara neitt ef hún vissi allt
5
MenningHús & Hillbilly

Myndi ör­ugg­lega aldrei fara neitt ef hún vissi allt

Covid-far­ald­ur­inn birt­ist ljós­lif­andi á nýj­asta lista­verki lista­kon­unn­ar Eirún­ar Sig­urð­ar­dótt­ur, Raun­tím­ar­efl­in­um, sem var saumað­ur með­an á far­aldr­in­um stóð. Ref­ill­inn tók mið af stöðu far­ald­urs­ins á hverj­um tíma og var loka­út­kom­an því ekki fyr­ir­fram ákveð­in.
Reykvísk skrifstofukona umlukin svartadauða
6
Viðtal

Reyk­vísk skrif­stofu­kona um­lukin svarta­dauða

Auð­ur Har­alds rit­höf­und­ur seg­ir að Guð sé al­gjör­lega að­gerð­ar­laus og þess vegna sé tit­ill bók­ar henn­ar sem var að koma út: Hvað er Drott­inn að drolla? Sag­an fjall­ar um reyk­víska skrif­stofu­konu í nú­tím­an­um sem fer í tíma­ferða­lag alla leið aft­ur til árs­ins 1346 og lend­ir inni í miðj­um svarta­dauða.
Bjarni undir í rannsókn Ríkisendurskoðunar
7
Fréttir

Bjarni und­ir í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar

Sú end­ur­skoð­un­ar­áætl­un sem lagt var af stað með í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar á sölu rík­is­ins á hlut­um í Ís­lands­banka snýr fyrst og fremst að Banka­sýslu rík­is­ins. Guð­mund­ur Björg­vin Helga­son rík­is­end­ur­skoð­andi seg­ir að fjár­mála­ráð­herra og ráðu­neyti hans séu líka und­ir og að áætl­un­in taki breyt­ing­um eft­ir því sem rann­sókn­inni vindi fram.

Mest deilt

„Ég mun aldrei fyrirgefa þeim“
1
Fréttir

„Ég mun aldrei fyr­ir­gefa þeim“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir seg­ist aldrei muni fyr­ir­gefa sam­fé­lag­inu í Garði fyr­ir að hafa brugð­ist dótt­ur henn­ar og út­hróp­að sem lyg­ara eft­ir að hún greindi frá því þeg­ar hún var tólf ára að mað­ur í bæn­um hefði beitt hana kyn­ferð­isof­beldi, fyrst þeg­ar hún var átta ár göm­ul. Mað­ur­inn sem var á sex­tugs­aldri á þess­um tíma var dæmd­ur í átján mán­aða fang­elsi fyr­ir að hafa ít­rek­að beitt Lilju, dótt­ur Krist­ín­ar Sól­eyj­ar, of­beldi.
Konur í Bandaríkjunum hafa verið sviptar réttinum til þungunarrofs
2
Fréttir

Kon­ur í Banda­ríkj­un­um hafa ver­ið svipt­ar rétt­in­um til þung­un­ar­rofs

Hæstirétt­ur Banda­ríkj­anna snéri við fyrri nið­ur­stöðu sem tryggðu rétt kvenna til að láta rjúfa með­göngu. Rétt­ur­inn var tryggð­ur fyr­ir fimm­tíu ár­um síð­an í máli Roe gegn Wade en nú hef­ur dóm­stóll­inn ákveð­ið að stjórn­ar­skrá lands­ins tryggi ekki sjálfs­ákvörð­un­ar­rétt kvenna. Fóst­ur­eyð­ing­ar urðu sjálf­krafa bann­að­ar í fjölda fylkja við upp­kvaðn­ingu dóms­ins.
Jón Trausti Reynisson
3
Leiðari

Jón Trausti Reynisson

Meist­ar­ar mála­miðl­ana

Hvers vegna skil­ur fólk ekki fórn­ir Katrín­ar Jak­obs­dótt­ur?
Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
4
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
Hvað kom fyrir Kidda?
5
Rannsókn

Hvað kom fyr­ir Kidda?

Hálfri öld eft­ir að til­kynnt var um bíl­slys í Óshlíð á milli Bol­ung­ar­vík­ur og Ísa­fjarð­ar er lög­regl­an loks að rann­saka hvað átti sér stað. Lík Krist­ins Hauks Jó­hann­es­son­ar, sem lést í slys­inu, var graf­ið upp og bein hans rann­sök­uð. Son­ur og hálf­bróð­ir Krist­ins urðu til þess yf­ir­völd skoða loks­ins, marg­saga vitni og mynd­ir af vett­vangi sem urðu til þess að mál­ið var tek­ið upp að nýju.
Fundu týndar dagbækur Bíbíar: „Hún fékk aldrei séns“
6
Menning

Fundu týnd­ar dag­bæk­ur Bíbí­ar: „Hún fékk aldrei séns“

Sagn­fræð­ing­arn­ir Sól­veig Ólafs­dótt­ir og Sig­urð­ur Gylfi Magnús­son og pró­fess­or­inn Guð­rún Val­gerð­ur Stef­áns­dótt­ir fundu nýj­ar heim­ild­ir eft­ir Bjargeyju Kristjáns­dótt­ur, eða Bíbí, þeg­ar þau voru að kynna nýja bók henn­ar í Skaga­firði. Saga Bjargeyj­ar er átak­an­leg en henni var kom­ið fyr­ir á öldrun­ar­heim­ili á Blönduósi þeg­ar hún var á fer­tugs­aldri en hún var með efna­skipta­sjúk­dóm sem lít­il þekk­ing var á ár­ið 1927 þeg­ar hún fædd­ist.
Íslenski fréttaritarinn í boðsferð með Rússum: „Ísland ekki á góðri leið“
7
ViðtalÚkraínustríðið

Ís­lenski frétta­rit­ar­inn í boðs­ferð með Rúss­um: „Ís­land ekki á góðri leið“

Hauk­ur Hauks­son hef­ur ver­ið frétta­rit­ari í Moskvu í þrjá ára­tugi og hef­ur nú far­ið í þrjár boðs­ferð­ir með rúss­neska hern­um í Aust­ur-Úkraínu. Hauk­ur tel­ur fjölda­morð Rússa í Bucha „hlægi­legt dæmi“ um „setup“, en trú­ir því ekki að rúss­neski her­inn blekki hann.

Mest lesið í vikunni

„Ég mun aldrei fyrirgefa þeim“
1
Fréttir

„Ég mun aldrei fyr­ir­gefa þeim“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir seg­ist aldrei muni fyr­ir­gefa sam­fé­lag­inu í Garði fyr­ir að hafa brugð­ist dótt­ur henn­ar og út­hróp­að sem lyg­ara eft­ir að hún greindi frá því þeg­ar hún var tólf ára að mað­ur í bæn­um hefði beitt hana kyn­ferð­isof­beldi, fyrst þeg­ar hún var átta ár göm­ul. Mað­ur­inn sem var á sex­tugs­aldri á þess­um tíma var dæmd­ur í átján mán­aða fang­elsi fyr­ir að hafa ít­rek­að beitt Lilju, dótt­ur Krist­ín­ar Sól­eyj­ar, of­beldi.
Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
2
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
„Það bara hrundi allt“
3
Eigin Konur#93

„Það bara hrundi allt“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir, mamma Lilju Bjark­lind sem sagði sögu sína í Eig­in kon­um fyr­ir nokkr­um vik­um, stíg­ur nú fram í þætt­in­um og tal­ar um of­beld­ið sem dótt­ir henn­ar varð fyr­ir og af­leið­ing­ar þess. Hún seg­ir að allt hafi hrun­ið þeg­ar Lilja, þá tólf ára, sagði henni frá því að mað­ur sem stóð til að myndi flytja inn til fjöl­skyld­unn­ar, hefði beitt hana kyn­ferð­is­legu of­beldi. Krist­ín Sól­ey seg­ir mik­il­vægt að öll fjöl­skyld­an fái við­un­andi að­stoð eft­ir svona áföll því fjöl­skyld­ur skemm­ist þeg­ar börn eru beitt of­beldi. Hún seg­ir að sam­fé­lag­ið hafi brugð­ist Lilju og allri fjöl­skyld­unni.
11,5 milljarðar fara til Kýpur eftir sölu á auðlindafyrirtækinu
4
GreiningLaxeldi

11,5 millj­arð­ar fara til Kýp­ur eft­ir sölu á auð­linda­fyr­ir­tæk­inu

Ís­lenska stór­út­gerð­in Síld­ar­vinnsl­an er orð­in stór fjár­fest­ir í lax­eld­is­fyr­ir­tæk­inu Arctic Fish á Ísa­firði eft­ir að hafa keypt sig inn fyr­ir 13,7 millj­arða króna. Hluta­bréf­in voru að lang­mestu leyti í eigu fyr­ir­tæk­is á Kýp­ur sem pólski fjár­fest­ir­inn Jerzy Malek. Í kjöl­far­ið er út­gerð­ar­fé­lag­ið Sam­herji beint og óbeint orð­in einn stærsti hags­mun­að­il­inn í ís­lensku land­eldi og sjókvía­eldi á eld­islaxi.
Illugi Jökulsson
5
Pistill

Illugi Jökulsson

Þeg­ar full­orð­ið fólk ger­ir sig að fífli

Rétt eins og flokk­ur­inn hef­ur þeg­ar sann­að að hann er ekki leng­ur vinstri­hreyf­ing með þjónk­un sinni við efna­hags­stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, þá er nú morg­un­ljóst að hann er ekki held­ur grænt fram­boð, skrif­ar Ill­ugi Jök­uls­son um Vinstri græn.
„Ég lifði tvöföldu lífi þar sem ég þóttist vera harður gaur“
6
Fréttir

„Ég lifði tvö­földu lífi þar sem ég þótt­ist vera harð­ur gaur“

Ant­on­ía Arna lýs­ir létt­in­um við að koma út sem trans og þung­bærri bið eft­ir kyn­leið­rétt­andi að­gerð. Hún hef­ur beð­ið í hátt í á þriðja ár. Bið­in tær­ir upp trans fólk og get­ur vald­ið al­var­leg­um and­leg­um veik­ind­um. Dæmi eru um að trans fólk þurfi að leggj­ast inn á sjúkra­hús sök­um þung­lyndi vegna þess.
Skip Vinnslustöðvarinnar selt til ónefnds fyrirtækis í Hong Kong
7
Fréttir

Skip Vinnslu­stöðv­ar­inn­ar selt til ónefnds fyr­ir­tæk­is í Hong Kong

Vinnslu­stöð­in vill ekki gefa upp nafn fyr­ir­tæk­is­ins sem kaup­ir Sig­hvat Bjarna­son.

Mest lesið í mánuðinum

Að deyja úr fordómum
1
Viðtal

Að deyja úr for­dóm­um

Elísa­bet Jök­uls­dótt­ir er með nýrna­bil­un á loka­stigi eft­ir röð læknam­istaka. Rík­ið hef­ur þeg­ar við­ur­kennt mis­tök­in og ekki síð­ur þá stað­reynd að ein­kenni og beiðn­ir Elísa­bet­ar um að­stoð voru huns­að­ar ár­um sam­an. Lög­mað­ur henn­ar seg­ir að í mál­inu krist­all­ist for­dóm­ar gegn geð­sjúk­um sem tals­mað­ur Geð­hjálp­ar seg­ir allt of al­genga.
Hvað kom fyrir Kidda?
2
Rannsókn

Hvað kom fyr­ir Kidda?

Hálfri öld eft­ir að til­kynnt var um bíl­slys í Óshlíð á milli Bol­ung­ar­vík­ur og Ísa­fjarð­ar er lög­regl­an loks að rann­saka hvað átti sér stað. Lík Krist­ins Hauks Jó­hann­es­son­ar, sem lést í slys­inu, var graf­ið upp og bein hans rann­sök­uð. Son­ur og hálf­bróð­ir Krist­ins urðu til þess yf­ir­völd skoða loks­ins, marg­saga vitni og mynd­ir af vett­vangi sem urðu til þess að mál­ið var tek­ið upp að nýju.
„Ég mun aldrei fyrirgefa þeim“
3
Fréttir

„Ég mun aldrei fyr­ir­gefa þeim“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir seg­ist aldrei muni fyr­ir­gefa sam­fé­lag­inu í Garði fyr­ir að hafa brugð­ist dótt­ur henn­ar og út­hróp­að sem lyg­ara eft­ir að hún greindi frá því þeg­ar hún var tólf ára að mað­ur í bæn­um hefði beitt hana kyn­ferð­isof­beldi, fyrst þeg­ar hún var átta ár göm­ul. Mað­ur­inn sem var á sex­tugs­aldri á þess­um tíma var dæmd­ur í átján mán­aða fang­elsi fyr­ir að hafa ít­rek­að beitt Lilju, dótt­ur Krist­ín­ar Sól­eyj­ar, of­beldi.
Varar fólk við dimmum íbúðum í nýjum hverfum
4
Úttekt

Var­ar fólk við dimm­um íbúð­um í nýj­um hverf­um

Ekk­ert há­mark er á þétt­ingu byggð­ar nærri Borg­ar­línu. Ásta Loga­dótt­ir, einn helsti sér­fræð­ing­ur í ljósvist á Ís­landi, reyn­ir að fá sól­ar­ljós og dags­birtu bundna inn í bygg­ing­ar­reglu­gerð­ina. Hún seg­ir það hafa ver­ið sett í hend­urn­ar á al­menn­ingi að gæta þess að kaupa ekki fast­eign­ir án heilsu­sam­legs magns af dags­birtu.
Íslenski fréttaritarinn í boðsferð með Rússum: „Ísland ekki á góðri leið“
5
ViðtalÚkraínustríðið

Ís­lenski frétta­rit­ar­inn í boðs­ferð með Rúss­um: „Ís­land ekki á góðri leið“

Hauk­ur Hauks­son hef­ur ver­ið frétta­rit­ari í Moskvu í þrjá ára­tugi og hef­ur nú far­ið í þrjár boðs­ferð­ir með rúss­neska hern­um í Aust­ur-Úkraínu. Hauk­ur tel­ur fjölda­morð Rússa í Bucha „hlægi­legt dæmi“ um „setup“, en trú­ir því ekki að rúss­neski her­inn blekki hann.
Toppar ákæru- og lögregluvalds í Namibíu á Íslandi vegna Samherjamáls
6
FréttirSamherjaskjölin

Topp­ar ákæru- og lög­reglu­valds í Namib­íu á Ís­landi vegna Sam­herja­máls

Rík­is­sak­sókn­ari Namib­íu og yf­ir­mað­ur namib­ísku spill­ing­ar­lög­regl­unn­ar, hafa ver­ið á Ís­landi frá því fyr­ir helgi og fund­að með hér­lend­um rann­sak­end­um Sam­herja­máls­ins. Fyr­ir viku síð­an fund­uðu rann­sak­end­ur beggja landa sam­eig­in­lega í Haag í Hollandi og skipt­ust á upp­lýs­ing­um. Yf­ir­menn namib­ísku rann­sókn­ar­inn­ar hafa ver­ið í sendi­nefnd vara­for­set­ans namib­íska, sem fund­að hef­ur um framsals­mál Sam­herja­manna við ís­lenska ráð­herra.
Fundu týndar dagbækur Bíbíar: „Hún fékk aldrei séns“
7
Menning

Fundu týnd­ar dag­bæk­ur Bíbí­ar: „Hún fékk aldrei séns“

Sagn­fræð­ing­arn­ir Sól­veig Ólafs­dótt­ir og Sig­urð­ur Gylfi Magnús­son og pró­fess­or­inn Guð­rún Val­gerð­ur Stef­áns­dótt­ir fundu nýj­ar heim­ild­ir eft­ir Bjargeyju Kristjáns­dótt­ur, eða Bíbí, þeg­ar þau voru að kynna nýja bók henn­ar í Skaga­firði. Saga Bjargeyj­ar er átak­an­leg en henni var kom­ið fyr­ir á öldrun­ar­heim­ili á Blönduósi þeg­ar hún var á fer­tugs­aldri en hún var með efna­skipta­sjúk­dóm sem lít­il þekk­ing var á ár­ið 1927 þeg­ar hún fædd­ist.

Nýtt á Stundinni

Bjarni undir í rannsókn Ríkisendurskoðunar
Fréttir

Bjarni und­ir í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar

Sú end­ur­skoð­un­ar­áætl­un sem lagt var af stað með í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar á sölu rík­is­ins á hlut­um í Ís­lands­banka snýr fyrst og fremst að Banka­sýslu rík­is­ins. Guð­mund­ur Björg­vin Helga­son rík­is­end­ur­skoð­andi seg­ir að fjár­mála­ráð­herra og ráðu­neyti hans séu líka und­ir og að áætl­un­in taki breyt­ing­um eft­ir því sem rann­sókn­inni vindi fram.
Jordan Peterson í femínísku ljósi - Unnur Gísladóttir
Karlmennskan#96

Jor­d­an Peter­son í femín­ísku ljósi - Unn­ur Gísla­dótt­ir

„Það er erfitt fyr­ir mig að kjarna gagn­rýni á Jor­d­an Peter­son því hún er marglaga en ef ég ætti að gera það þá er það van­hæfni hans til að setja sig í spor jað­ar­settra hópa eða kvenna.“ seg­ir Unn­ur Gísla­dótt­ir mann­fræð­ing­ur og fram­halds­skóla­kenn­ari. Unn­ur hef­ur les­ið all­ar bæk­ur Jor­d­an Peter­son og lík­lega inn­byrt meira magn af efni eft­ir hann held­ur en marg­ur að­dá­and­inn. Unn­ur er hins veg­ar lít­ill að­dá­andi og fær­ir okk­ur gagn­rýni sína þar sem hún varp­ar femín­ísku ljósi á mál­flutn­ing Jor­d­an Peter­son. Fyr­ir þau sem ekki kann­ast við mann­inn þá er hann af­ar um­deild­ur pró­fess­or í sál­fræði sem virð­ist ná sér­stak­lega vel til karl­manna og er vin­sæll fyr­ir­les­ari um heim all­an og kom m.a. fram í Há­skóla­bíó um liðna helgi. Um­sjón: Þor­steinn V. Ein­ars­son Tónlist: Mr. Silla - Nar­uto (án söngs) Þátt­ur­inn er í boði bak­hjarla Karl­mennsk­unn­ar, Dom­in­os, Veg­an­búð­ar­inn­ar og The Bo­dy Shop.
„Það er búið að borga fyrir þetta“
FréttirPlastið fundið

„Það er bú­ið að borga fyr­ir þetta“

Guð­laug­ur Þór Þórð­ar­son um­hverf­is­ráð­herra seg­ir að það eigi að end­ur­vinna ís­lenska plast­ið sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð, enda sé bú­ið að borga fyr­ir það.
792. spurningaþraut: Stígvél hér og stígvél þar
ÞrautirSpurningaþrautin

792. spurn­inga­þraut: Stíg­vél hér og stíg­vél þar

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað er að ger­ast á þess­ari mynd hér að of­an? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvaða fyrr­ver­andi þing­mað­ur tók við sem rit­stjóri Frétta­blaðs­ins í fyrra? 2.  William Henry Gates III fædd­ist í Banda­ríkj­un­um 1952. Fað­ir hans var vel met­inn lög­fræð­ing­ur og móð­ir hans kenn­ari og kaup­sýslu­kona. Bæði létu heil­mik­ið að sér kveða í bar­áttu fyr­ir skárra sam­fé­lagi. En hvað af­rek­aði...
Stjarnfræðilegur kostnaður Úkraínustríðsins
FréttirÚkraínustríðið

Stjarn­fræði­leg­ur kostn­að­ur Úkraínu­stríðs­ins

Mörg hundruð falla í inn­rás Rússa í Úkraínu á degi hverj­um, mann­tjón­ið eykst sí­fellt og ólýs­an­leg­ar hörm­ung­ar þar víða dag­legt brauð. Þess ut­an eru efna­hags­leg­ar ham­far­ir að eiga sér stað í Úkraínu en þær voru raun­ar hafn­ar áð­ur en inn­rás­in hófst. Út­lit­ið var svart fyr­ir en nú er stór hluti lands­ins ein rjúk­andi rúst og vegna land­lægr­ar spill­ing­ar mun reyn­ast erfitt að fá fjár­hags­að­stoð er­lend­is frá til upp­bygg­ing­ar að stríðs­lok­um.
Reykvísk skrifstofukona umlukin svartadauða
Viðtal

Reyk­vísk skrif­stofu­kona um­lukin svarta­dauða

Auð­ur Har­alds rit­höf­und­ur seg­ir að Guð sé al­gjör­lega að­gerð­ar­laus og þess vegna sé tit­ill bók­ar henn­ar sem var að koma út: Hvað er Drott­inn að drolla? Sag­an fjall­ar um reyk­víska skrif­stofu­konu í nú­tím­an­um sem fer í tíma­ferða­lag alla leið aft­ur til árs­ins 1346 og lend­ir inni í miðj­um svarta­dauða.
Djarfar fullyrðingar eftir hálftíma vettvangsferð plastsendinefndar
FréttirPlastið fundið

Djarf­ar full­yrð­ing­ar eft­ir hálf­tíma vett­vangs­ferð plast­sendi­nefnd­ar

Úr­vinnslu­sjóð­ur ætl­ar ekk­ert að að­haf­ast vegna ís­lenska plasts­ins sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð. Sendi­nefnd sem fór á stað­inn og komst að þeirri nið­ur­stöðu að þar væri ein­ung­is lít­ið magn af ís­lensku plasti virð­ist hafa byggt þá nið­ur­stöðu sína á hæpn­um for­send­um. Full­yrð­ing­ar í skýrslu nefnd­ar­inn­ar stand­ast ekki skoð­un.
791. spurningaþraut: Picasso málaði portrett af ... hvaða konu?
ÞrautirSpurningaþrautin

791. spurn­inga­þraut: Picasso mál­aði portrett af ... hvaða konu?

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað heit­ir þetta fjall? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvaða vin­sæla hljóm­sveit sendi frá sér plöt­una Their Satanic Maj­esties Requ­est ár­ið 1967? 2.  Hver var þá að­al gít­ar­leik­ari hljóm­sveit­ar­inn­ar?   3.  Dönsk yf­ir­völd og sér í lagi for­sæt­is­ráð­herr­ann hafa nú feng­ið skömm í hatt­inn hjá op­in­berri rann­sókn­ar­nefnd í Dan­mörku vegna fram­göngu sinn­ar í máli sem sner­ist um ákveðna dýra­teg­und. Hvaða dýr voru...
Myndi örugglega aldrei fara neitt ef hún vissi allt
MenningHús & Hillbilly

Myndi ör­ugg­lega aldrei fara neitt ef hún vissi allt

Covid-far­ald­ur­inn birt­ist ljós­lif­andi á nýj­asta lista­verki lista­kon­unn­ar Eirún­ar Sig­urð­ar­dótt­ur, Raun­tím­ar­efl­in­um, sem var saumað­ur með­an á far­aldr­in­um stóð. Ref­ill­inn tók mið af stöðu far­ald­urs­ins á hverj­um tíma og var loka­út­kom­an því ekki fyr­ir­fram ákveð­in.
Þegar fullorðið fólk gerir sig að fífli
Illugi Jökulsson
Pistill

Illugi Jökulsson

Þeg­ar full­orð­ið fólk ger­ir sig að fífli

Rétt eins og flokk­ur­inn hef­ur þeg­ar sann­að að hann er ekki leng­ur vinstri­hreyf­ing með þjónk­un sinni við efna­hags­stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, þá er nú morg­un­ljóst að hann er ekki held­ur grænt fram­boð, skrif­ar Ill­ugi Jök­uls­son um Vinstri græn.
Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
790. spurningaþraut: Úr hvaða kvikmyndum eru skjáskotin?
ÞrautirSpurningaþrautin

790. spurn­inga­þraut: Úr hvaða kvik­mynd­um eru skjá­skot­in?

Þema­þraut dags­ins snýst um er­lend­ar kvik­mynd­ir. Auka­spurn­ing­arn­ar eru um ís­lenska sjón­varps­þætti. * Fyrri auka­spurn­ing: Hér fyr­ir of­an er aug­lýs­ing fyr­ir ís­lenska sjón­varps­þætti sem nefnd­ust ... ? Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Úr hvaða bíó­mynd er þetta? 2.  Úr hvaða mynd er þetta? * 3.  Kannski hafa ekki marg­ir séð þessa mynd núorð­ið. En þið ætt­uð samt að þekkja hana með nafni....