Samherjaskjölin

Ísland eigi ekki að flytja spillingu til annarra landa

Á Íslandi hefur aldrei reynt á lagaákvæðið sem gerir mútugreiðslur í öðrum löndum refsiverðar. Forsvarsmaður stofnunar í Svíþjóð sem berst gegn spillingu segir það ábyrgðarhluta að flytja ekki út spillingu.
Ísland eigi ekki að flytja spillingu til annarra landa
Natali Phálen Forstöðumaður stonfunarinnar Institutet mot mutor í Svíþjóð. 
ingi@stundin.is

Á Íslandi hefur aldrei reynt á þau ákvæði í almennum hegningarlögum sem snúa að mútugreiðslum íslenskra aðila í öðrum löndum. Lagaákvæðið um mútugreiðslur í öðrum löndum kom inn í íslensk hegningarlög fyrir sex árum síðan, árið 2013.Mögulegt er að reyna muni á þessi þessi ákvæði nú þegar fyrir liggur að Samherji stundaði mútugreiðslur í Namibíu til að komast yfir hestamakrílskvóta líkt og fram eins og fram kemur í umfjöllunum  sem unnar eru í samstarfi Stundarinnar, Wikileaks, Kveiks og Al Jazeera. 

 Afar sjaldgæft er að möguleg tilfelli um mútur, hvað þá mútur í öðrum löndum, komi upp í íslensku samfélagi. Eitt þekktasta tilfellið um dóm um mútubrot er þegar Árni Johnsen, fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins, var dæmdur fyrir mútuþægni árið 2002. Einn maður var dæmdur fyrir að bera á hann 650 þúsund krónur fyrir að samþykkja viðhaldsreikning fyrir Þjóðleikhúsið upp á 3 milljónir króna. Árni var þarna formaður bygginganefndar leikhússins. 

Slíkt tilfelli hefur hins vegar komið upp nú, í rekstri Samherja í Namibíu í suðurhluta Afríku, og verður fróðlegt að sjá hvort og þá hvað íslenskar eftirlits- og rannsóknarstofnanir munu aðhafast í málinu. Heimildir Stundarinnar herma að ákæruvaldið á Íslandi hafi fengið upplýsingar um Samherjamálið í Namibíu á síðustu mánuðum. Ef eitthvað verður úr málinu í meðförum héraðssaksóknara, og ef ákært verður í því, verður það í fyrsta skipti í íslenskri réttarsögu sem slíkt mál um mútur í öðrum löndum fer fyrir dóm hér á landi.

Þrjú þekkt mútumál

Í einu af nágrannalöndum Íslands, Svíþjóð, hefur hins vegar reynt á löggjöf um mútugreiðslur í öðrum löndum, bæði á fyrri löggjöf sem var í gildi til ársins 2012 og eins á þá löggjöf sem tók gildi 2012 og líkist þeirri íslensku. Þrjú þekkt mál hafa verið rædd mikið í fjölmiðlum og verið tekin fyrir í sænskum dómstólum þar sem þessi spurning um mútur í öðrum löndum liggur undir. Þetta eru Bombardier-málið, Sweco-málið og Telia-málið. 

Bombardier-málið snýst um meintar mörg hundruð milljóna króna mútugreiðslur til ríkisstarfsmanna í Aserbaídsjan út af framkvæmdum við járnbraut í landinu. Rússi á fertugsaldri sem starfaði hjá fyrirtækinu Bombardier í Stokkhólmi, sem vann að járnbrautarverkefninu, var ákærður fyrir mútubrot í málinu en var sýknaður í október 2017.  Ríkisstarfsmaðurinn á að hafa veitt tveimur starfsmönnum Sweco upplýsingar um samkeppnisaðila þeirra í útboði um járnbrautarverkefnið gegn greiðslu. Málinu var hins vegar áfrýjað og bíður þess að vera tekið fyrir aftur í dómstól í Svíþjóð. 

Sweco-málið snýst um það að tveir starfsmenn tæknifyrirtækisins Sweco voru dæmdir í 9 mánaða fangelsi árið 2015 fyrir að múta embættismanni í Úkraínu með 70 þúsund sænskum krónum, ríflega 800 þúsund íslenskum krónum, árið 2012. Í staðinn fékk Sweco aðgang að upplýsingum um samkeppnisaðila Sweco um verkefni á vegum ríkisins í Úkraínu. Þegar dómurinn féll í málinu sagði saksóknarinn að um væri að ræða „sögulegan áfanga“ í sænskri réttarsögu þar sem aldrei áður hafði fallið dómur þar sem dæmt var fyrir mútubrot í öðru landi. Athygli vekur að upphæðirnar í málinu voru ekki háar, innan við milljón íslenskar krónur, og eru upphæðirnar í Samherjamálinu miklu, miklu hærri eða á annan milljarð króna.

Í Telia-málinu voru þrír starfsmenn sænska fjarskiptafyrirtækisins Telia ákærðir fyrir mútur vegna gruns um að þeir hafi greitt 3 milljarða sænskra króna í mútur til Gulnöru Karimovu, dóttur einræðisherrans í Úsbekistan, Islams Karimovs, á árunum 2007 til 2010 svo Telia gæti farið inn á farsímamarkaðinn í landinu með stuðningi þarlendra stjórnvalda. Mennirnir þrír voru sýknaðir af ákærunni fyrr á árinu en málinu hefur nú verið áfrýjað til millidómsstigs í Svíþjóð.

 „Lönd þar sem tiltölulega lítið er um spillingu, til að mynda Ísland og Svíþjóð, bera þunga ábyrgð að tryggja að þau flytji ekki út spillingu.“

Skyldan að flytja ekki út spillingu 

Stundin leitaði til Natali Phálen, sem er framkvæmdastjóri stofnunarinnar Institutet mot mutor í Svíþjóð, eftir mati hennar á sænskri löggjöf um mútur sem íslensku lögin spegla að stóru leyti. Stofnuninni er stýrt af viðskiptaráði Stokkhólms og fleiri aðilum í viðskiptalífinu sem og af sveitarfélögum. Fjölmiðlar í Svíþjóð leita oft til Natali og stofnunarinnar til að fá svör við og mat á spurningum sem snerta spillingu og mútur.

Blaðamaður: Hvaða lög og reglur gilda í Svíþjóð um greiðslu á mútum í öðru landi? Til dæmis ef sænskt fyrirtæki greiðir mútur til ráðherra í öðru ríki til að fá fasteignaverkefni, eins og að byggja íþróttahús eða eitthvað slíkt? Getur forstjórinn, eða sá sem hefur prókúru fyrir fyrirtækið, verið ákærður í Svíþjóð?

Phálen: „Í Svíþjóð gilda sænsku hegningarlögin en samkvæmt þeim er það glæpur að veita eða þiggja mútur, stunda viðskipti með áhrif eða að fjármagna mútubrot. Þær aðstæður sem þú ert að lýsa heyra undir sænsk lög um mútubrot (að því gefnu að það sé einnig brot að greiða mútur í viðkomandi landi, það er sem sagt gerð krafa um tvöfalda refsingu). Sá sem ber ábyrgðina á endanum getur sætt ákæru í Svíþjóð.“

Blaðamaður:  Eru einhver dæmi um slík mútubrot á milli landa í Svíþjóð? 

Phálen: „Já, það eru til nokkrir dómar sem snúast um mútubrot erlendis. Telia er þekktasta dæmið. Annað dæmi eru viðskipti Bambardier í Azerbaídsjan og svo voru starfsmenn Sweco dæmdir fyrir mútur út af viðskiptum í Úkraínu. 

Blaðamaður: Hvaða munur er gerður á mútum í Svíþjóð og mútum í öðrum löndum í sænskum hegningarlögum? 

Phálen: „Í lögunum er enginn greinarmunur gerður. “

Blaðamaður: Hvað finnst þér almennt um slík brot, mútubrot í öðrum löndum? Af hverju eru lönd eins og Svíþjóð og Ísland búin að festa það í lög að slík brot séu mögulega refsiverð? Er ekki nóg að vera með löggjöf um mútubrot heima fyrir?  

„Spilling er ein stærsta hindrunin fyrir framþróun landa víða um heim og spillingin er alvarleg á mörgum stöðum“

Phálen: „Lönd þar sem tiltölulega lítið er um spillingu, til að mynda Ísland og Svíþjóð, bera þunga ábyrgð að tryggja að þau flytji ekki út spillingu. Spilling er ein stærsta hindrunin fyrir framþróun landa víða um heim og spillingin er alvarleg á mörgum stöðum. Spilling er útbreidd alþjóðlega og það hefur gengið erfiðlega að ráða niðurlögum hennar. Það er einnig í alþjóðaviðskiptum sem hættan á spillingu er sem mest fyrir til dæmis sænsk fyrirtæki. Af þessum sökum er mikilvægt að löggjöfin segi skýrt og klárt að mútur séu aldei í lagi, hvorki heima fyrir né alþjóðlega. Svíþjóð og Ísland eru einnig skyldug til að berjast gegn spillingu í öðrum löndum þar sem bæði löndin eru aðilar að sáttmála OECD sem kveður á að um þau eigi að berjast gegn þessu meini.“ 

Blaðamaður:  Af hverju gekk ekki að sýna fram á sekt þremenninganna í Telia-málinu? Þú sagðir í viðtali að lögin væru gömul og léleg. Hvað meintir þú með því? 

Phálen: „Til grundvallar í Telia-málinu voru eldri lög um mútur (núverandi löggjöf tók gildi árið 2012). Samkvæmt eldri lögunum er það forsenda fyrir mútubroti að sá sem þiggur múturnar sé starfsmaður eða í formlegri stöðu til að hafa áhrif á mál. Í Telia-málinu komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að dóttir forsetans hafi ekki verið ráðin í tiltekna stöðu né komið með formlegum hætti að ákvarðanatökunni þar sem hún hafi ekki verið í neinu starfi í fjarskiptaþjónustu. Þess vegna var ekki hægt að múta henni samkvæmt eldri lögunum.

Í lögunum fyrir árið 2012 vantaði eitt ákvæði sem nú er búið að lögfesta: viðskipti með áhrif, áhrifakaup. Samkvæmt því ákvæði er það lögbrot að greiða mútur til einstaklings sem getur haft áhrif á ákvarðanatöku einhvers sem stýrir stofnun eða opinberum aðila. Ég hef leitt að því rök að í Telia-málinu væri hægt að skilgreina brotið með þessum hætti en það er erfitt að fullyrða um það.

Því ber að bæta við að búið er að áfrýja Telia-málinu og telur saksóknarinn að ekki sé hægt að túlka lögin með eins þröngum hætti og dómstóllinn gerði. Hvernig það mál fer á eftir að koma í ljós. Að mínu mati er það stórt vandamál að lagasetning um mútur sé skilgreind svo formlega að lögin nái ekki utan um veruleikann í mjög spilltum löndum þar sem múturnar eru einmitt oft greiddar í gegnum manneskjur sem ekki gegna formlegum störfum í landinu en sem kannski eru einmitt þeir sem fara með völdin.“

Tengdar greinar

Samherjaskjölin

Stjórnarmenn Samherja þöglir um vitneskju sína um mútugreiðslur

Stjórnarmenn Samherja þöglir um vitneskju sína um mútugreiðslur

Samherjaskjölin

Forstjóri Samherja hafnar mútugreiðslum en útskýrir ekki orð sín. Stjórn Samherja svarar ekki spurningum um málið.

Andlegt líf á Íslandi

Bergsveinn Birgisson

Andlegt líf á Íslandi

Bergsveinn Birgisson
Samherjaskjölin

Bergsveinn Birgisson rithöfundur segist hafa vaknað upp við vondan draum í Samherjamálinu því það sýni að íslenskt samfélag samanstandi í raun af herrum og þrælum.

Þorbjörn Þórðarson til ráðgjafar Samherja

Þorbjörn Þórðarson til ráðgjafar Samherja

Samherjaskjölin

Fréttamaðurinn fyrrverandi bætist í hóp þeirra aðila sem veita Samherja aðstoð í kjölfar uppljóstrana um mútugreiðslur í Namibíu.

Samherji keypti kvóta á hernumdu svæði í Marokkó í gegnum fyrirtæki þingmanna

Samherji keypti kvóta á hernumdu svæði í Marokkó í gegnum fyrirtæki þingmanna

Samherjaskjölin

Samherji stundaði arðbærar veiðar í Marokkó og Máritaníu á árunum 2007 til 2013. Útgerðarfélagið keypti kvóta af fyrirtækjum sem tengdust þingmönnum í Marokkó og fundað var með syni hershöfðingja sem sagður er hafa stórefnast á sjávarútvegi. Gert var ráð fyrir mútugreiðslum sem „öðrum kostnaði“ í rekstraráætlunum.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Nýtt á Stundinni

Sýnum spillingunni kurteisi

Andri Sigurðsson

Sýnum spillingunni kurteisi

Brynjar Níelsson um Siðmennt: „Vonlaus félagsskapur“ og „einhver sá vitlausasti“

Brynjar Níelsson um Siðmennt: „Vonlaus félagsskapur“ og „einhver sá vitlausasti“

„Þetta er bara fellibylur, þetta helvíti“

„Þetta er bara fellibylur, þetta helvíti“

Rannsakar íslenska ofbeldismenn

Rannsakar íslenska ofbeldismenn

Rok í Reykjavík

Rok í Reykjavík

Rafmagn víða farið af um norðanvert landið

Rafmagn víða farið af um norðanvert landið

Varðskipið Þór til taks fyrir vestan

Varðskipið Þór til taks fyrir vestan

Í upphafi var orðið

Ólafur Guðsteinn Kristjánsson

Í upphafi var orðið

Oslóartréð flæktist og sat fast í krana

Oslóartréð flæktist og sat fast í krana

Reyna að bjarga jólakettinum

Reyna að bjarga jólakettinum

Stúdentar krefjast þess að HÍ hætti tanngreiningum á hælisleitendum

Stúdentar krefjast þess að HÍ hætti tanngreiningum á hælisleitendum

Samfélagið speglað með íhygli, alvöru og prakkaraskap

Soffía Auður Birgisdóttir

Samfélagið speglað með íhygli, alvöru og prakkaraskap