Mest lesið

Kona féll fram af svölum
1

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið
2

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·
Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar
3

Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar

·
Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar
4

Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar

·
Val um að vera edrú: Ævisaga partídýrs
5

Ágústa Arna Sigurdórsdóttir

Val um að vera edrú: Ævisaga partídýrs

·
Þjóðskrá neitar transkonu um að leiðrétta nafn hennar og kynskráningu
6

Þjóðskrá neitar transkonu um að leiðrétta nafn hennar og kynskráningu

·
Stundin #101
September 2019
#101 - September 2019
Prentútgáfa Stundarinnar kemur næst út þann 4. október.

Guðrún Ebba Ólafsdóttir og Kristín I. Pálsdóttir

Forðumst fordóma – hugum að hugtakanotkun

Ráðskonur Rótarinnar, félags um málefni kvenna með áfengis- og fíknivanda, benda á mikilvægi þess að gætt sé að hugtakanotkun þegar fjallað er um fólk sem notar vímuefni, og þess gætt að mannvirðing sé sett í forgrunn þar.

Ráðskonur Rótarinnar, félags um málefni kvenna með áfengis- og fíknivanda, benda á mikilvægi þess að gætt sé að hugtakanotkun þegar fjallað er um fólk sem notar vímuefni, og þess gætt að mannvirðing sé sett í forgrunn þar.

Forðumst fordóma – hugum að hugtakanotkun
Samfélag fyrir alla Ráðskonur Rótarinnar benda á mikilvægi þess að gæta að orðavali þegar fjallað er um fólk með fíknivanda.  Mynd: Shutterstock

Orðræða í fjölmiðlum hefur bein áhrif á hugartengsl fólks og tungumálið er öflugt tæki til að staðsetja fólk á virðingarskala. Orðið fíkill kallar þannig fram mynd af langt leiddum eiturlyfjaneytenda sem ekki á sér viðreisnar von. Með slíkri orðnotkun er fordómum og stimplun gagnvart tilteknum hópi einstaklinga við haldið. Með breyttri þekkingu og aukinni áherslu á mannréttindi fólks sem neytir vímuefna er ástæða til að endurskoða skaðlega hugtakanotkun.

Skilgreiningar á notkum vímuefna

Þeir sem aðhyllast læknisfræðilega nálgun á skaðlega neyslu vímuefna og líta á hana fyrst og fremst sem heilsufarsvanda nota hugtök úr læknisfræði og tala um sjúklinga og fíknisjúkdóma. Greiningarstaðall ameríska geðlæknafélagsins, DSM V, hallast að læknisfræðilega módelinu og notar hugtökin áfengis- og vímuefnafíkn eða vímuefnahæði (ens. substance use disorders). Staðall Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar, ICD-10, notar ávana eða fíkn (ens. dependence syndrome) þegar um alvarlegasta stig fíknivanda er að ræða.

Sjúkdómar eru ekki valdeflandi

Öfugt við vonir þeirra sem aðhyllast sjúkdómskenninguna um fíkn virðist sú stefna ekki hafa dregið úr fordómum heldur bendir margt til að hún hafi þvert á móti aukið á jaðarsetningu fólks sem notar vímuefni. Sú nálgun dregur kannski úr siðferðilegu fordómunum en í staðinn koma fordómar sem fylgja því að vera með sjúkdóm, ekki síst þegar um svo gildishlaðinn sjúkdóm er að ræða. Margt fólk upplifir það að vera með sjúkdóm sem missi á sjálfsforræði, enda hefur fólk með sjúkdóma oft litla stjórn á þeim og þarf af leiðandi er sjúkdómskenningin ekki endilega valdeflandi.

Nokkur skýringarmódel hafa komið fram önnur þau sem halda því fram að fíkn hljóti að vera annað hvort sjúkdómur eða siðferðilegt vandamál og enginn einhugur er um að nálgast fíknivanda sem sjúkdóm, hvorki á meðal fræðimanna né fagfólks og ljóst er að bati frá fíkn er að miklu leyti félagsleg reynsla frekar en læknisfræðileg.

Æskileg hugtakanotkun

Mikið af hugtökum og hugmyndum um fólk með fíknivanda hefur skotið rótum í tungumálinu og er viðhaldið inni í svokölluðu batasamfélagi. Þar er stuðst við hugmyndir frá fjórða áratug tuttugustu aldar þegar þekking á áfallafræðum var engin en nú er vitað að áföll eru einn helsti áhrifaþáttur á þróun fíknar. Áfallafræðin bjóða nútímalegri skýringar en þær að alkóhólismi sé meðfæddur sjúkdómur og að honum fylgi skapgerðarbrestir sem geri það að verkum að fólk með fíknivanda sé öðruvísi innréttað en annað fólk.

Hugtakanotkun sem ýtir undir stimplun fólks sem notar vímuefni getur haft mikil áhrif á það og aðstandendur þeirra en einnig á almenning, vísindamenn og þá sem meðhöndla fólk með fíknivanda.

Rótin mælir með því að nota hugtök sem vísa til þess að viðkomandi hafi vandamál eða noti vímuefni en gegn því að nota hugtök sem gera vandann samgróinn persónu fólks. Orðin alkóhólisti og alkóhólismi eru til dæmis ekki til í greiningarstöðlum þó að þau séu mikið notuð í tólf spora samtökum og fjölmiðlum. Þá mætti orðið fíkill hverfa af hugtakalista fjölmiðla. Orð eins og að vera hrein/n þegar talað er um þá sem hætt hafa notkun vímuefna er mjög siðferðilega íþyngjandi og inniber þá hugsun að fólk sem notar vímuefni sé þá óhreint.

Hreyfing fólks sem berst fyrir skaðaminnkandi nálgun, félagslegu réttlæti og mannréttindum fólks með fíknivanda hefur haft mikil áhrif á breytta hugtakanotkun, sem og barátta fólks með geðrænan vanda.

Mannvirðing og mannréttindi

Fólk sem notar vímuefni er stór og fjölbreyttur hópur. Sumir nota lögleg efni sem fást í vínbúðinni eða apótekinu, aðrir nota ólögleg efni. Sumir nota efnin sér og öðrum til skemmtunar en notkun annarra veldur notendum og aðstandendum þeirra skaða. Allt fólk á þó rétt á því að mannvirðing þess og -réttindi séu virt. Rótin beinir þeim tilmælum til fjölmiðla að vera vakandi fyrir hugtakanotkun þegar fjallað er um fólk sem notar vímuefni. Styðjum fólk til bata á meðvitaðan og uppbyggilegan hátt.

Höfundar sitja í ráði Rótarinnar – félags um málefni kvenna með áfengis- og fíknivanda.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið

Kona féll fram af svölum
1

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið
2

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·
Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar
3

Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar

·
Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar
4

Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar

·
Val um að vera edrú: Ævisaga partídýrs
5

Ágústa Arna Sigurdórsdóttir

Val um að vera edrú: Ævisaga partídýrs

·
Þjóðskrá neitar transkonu um að leiðrétta nafn hennar og kynskráningu
6

Þjóðskrá neitar transkonu um að leiðrétta nafn hennar og kynskráningu

·

Mest deilt

Kona féll fram af svölum
1

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Bergþór gerður að nefndarformanni með tveimur atkvæðum – Fulltrúar annarra flokka sátu hjá
2

Bergþór gerður að nefndarformanni með tveimur atkvæðum – Fulltrúar annarra flokka sátu hjá

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið
3

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·
Jaðarskattar lágtekjufólks miklu hærri á Íslandi en í öðrum OECD-ríkjum
4

Jaðarskattar lágtekjufólks miklu hærri á Íslandi en í öðrum OECD-ríkjum

·
Nei, nei og aftur nei!
5

Illugi Jökulsson

Nei, nei og aftur nei!

·
Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar
6

Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar

·

Mest deilt

Kona féll fram af svölum
1

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Bergþór gerður að nefndarformanni með tveimur atkvæðum – Fulltrúar annarra flokka sátu hjá
2

Bergþór gerður að nefndarformanni með tveimur atkvæðum – Fulltrúar annarra flokka sátu hjá

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið
3

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·
Jaðarskattar lágtekjufólks miklu hærri á Íslandi en í öðrum OECD-ríkjum
4

Jaðarskattar lágtekjufólks miklu hærri á Íslandi en í öðrum OECD-ríkjum

·
Nei, nei og aftur nei!
5

Illugi Jökulsson

Nei, nei og aftur nei!

·
Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar
6

Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar

·

Mest lesið í vikunni

Kona féll fram af svölum
1

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Sjálflærði ljósmyndarinn frá Moldóvu  sem er einn af skattakóngum Íslands
2

Sjálflærði ljósmyndarinn frá Moldóvu sem er einn af skattakóngum Íslands

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið
3

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·
Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar
4

Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar

·
Veittist að konum og beraði á sér kynfærin í háskólanum
5

Veittist að konum og beraði á sér kynfærin í háskólanum

·
Frosti: „Hneyksli“ að ECT-samningurinn hafi ekki verið borinn undir Alþingi
6

Frosti: „Hneyksli“ að ECT-samningurinn hafi ekki verið borinn undir Alþingi

·

Mest lesið í vikunni

Kona féll fram af svölum
1

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Sjálflærði ljósmyndarinn frá Moldóvu  sem er einn af skattakóngum Íslands
2

Sjálflærði ljósmyndarinn frá Moldóvu sem er einn af skattakóngum Íslands

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið
3

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·
Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar
4

Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar

·
Veittist að konum og beraði á sér kynfærin í háskólanum
5

Veittist að konum og beraði á sér kynfærin í háskólanum

·
Frosti: „Hneyksli“ að ECT-samningurinn hafi ekki verið borinn undir Alþingi
6

Frosti: „Hneyksli“ að ECT-samningurinn hafi ekki verið borinn undir Alþingi

·

Nýtt á Stundinni

Annað andlit  – sama röddin

Þóra Kristín Ásgeirsdóttir

Annað andlit – sama röddin

·
Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar

Bróðir ráðherrans sem skipaði Sigríði án auglýsingar fékk stöðu án auglýsingar

·
Hefur unnið að sáttum fyrir hönd forsætisráðuneytisins en hafnar því að lögregla hafi beitt harðræði

Hefur unnið að sáttum fyrir hönd forsætisráðuneytisins en hafnar því að lögregla hafi beitt harðræði

·
Kona féll fram af svölum

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Kona féll fram af svölum

·
Kafli 1: Allt verður breytt en samt ekki

Alma Mjöll Ólafsdóttir

Kafli 1: Allt verður breytt en samt ekki

·
Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar

Helmingur yfirstjórnenda lögreglunnar fékk stöðuna án auglýsingar

·
Nei, nei og aftur nei!

Illugi Jökulsson

Nei, nei og aftur nei!

·
Börnin mín eiga rétt á framtíð!

Hjalti Hrafn Hafþórsson

Börnin mín eiga rétt á framtíð!

·
Þjóðskrá neitar transkonu um að leiðrétta nafn hennar og kynskráningu

Þjóðskrá neitar transkonu um að leiðrétta nafn hennar og kynskráningu

·
Val um að vera edrú: Ævisaga partídýrs

Ágústa Arna Sigurdórsdóttir

Val um að vera edrú: Ævisaga partídýrs

·
Stjórnmálamenn sýni aðgát þegar fjármálaöflin þrýsta á léttara regluverk

Stjórnmálamenn sýni aðgát þegar fjármálaöflin þrýsta á léttara regluverk

·
Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

Eyði ekki hugsunum í manninn sem kostaði mig næstum lífið

·