Mest lesið

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld
1

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Á milli okkar er strengur
2

Á milli okkar er strengur

Frelsaði sig frá fortíðinni
3

Frelsaði sig frá fortíðinni

Vara við sprengihættu hjá tíu brugghúsum
4

Vara við sprengihættu hjá tíu brugghúsum

Mjólk jórturdýra gefin börnum í þúsundir ára
5

Mjólk jórturdýra gefin börnum í þúsundir ára

Doktorsnemar hrekjast frá Íslandi
6

Doktorsnemar hrekjast frá Íslandi

Bolsonaro vefur Brasilíu um fingur sér
7

Bolsonaro vefur Brasilíu um fingur sér

Stundin #104
Nóvember 2019
#104 - Nóvember 2019
Prentútgáfa Stundarinnar kemur næst út þann 13. nóvember.

Þorsteinn V. Einarsson

Er karlmennskan kannski ónýt?

Hugtakið karlmennska elur af sér óraunhæfar, ósanngjarnar og stundum skaðlegar hugmyndir sem grundvallast á því að vera ekki kona, ekki kvenlegur, og grundvallast þannig á kvenfyrirlitningu.

Þorsteinn V. Einarsson

Hugtakið karlmennska elur af sér óraunhæfar, ósanngjarnar og stundum skaðlegar hugmyndir sem grundvallast á því að vera ekki kona, ekki kvenlegur, og grundvallast þannig á kvenfyrirlitningu.

Er karlmennskan kannski ónýt?

Í öðrum þætti Karlmennskunnar, Að vera alvöru maður, var fjallað um hugtakið karlmennska og gerð tilraun til að útskýra það í fræðilegu og hversdagslegu samhengi. Í þeirri viðleitni var fólk úti á götu spurt hvað sé karlmennska og ekki karlmennska, auk þess sem Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, prófessor við menntavísindasvið Háskóla Íslands og höfundur bókarinnar Karlmennska og jafnréttisuppeldi, sat fyrir svörum. Þá deildi tónlistarmaðurinn Kristinn Óli Haraldsson, betur þekktur sem Króli, sinni upplifun af karlmennskuhugmyndinni. Prófessorinn og tónlistarmaðurinn voru nokkuð sammála í þeirri afstöðu sinni að hugtakið karlmennska væri í raun frekar vont orð og jafnvel ónýtt hugtak. Meðal annars af því að hugtakið karlmennska elur af sér hugmyndir sem drengjum og karlmönnum er beint og óbeint ætlað að elta. Óraunhæfum, ósanngjörnum og stundum skaðlegum hugmyndum sem grundvallast á því að vera ekki kona, ekki kvenlegur. Því má segja að karlmennskan grundvallist á kvenfyrirlitningu. Liggur þá ekki í augum uppi að hugtakið um karlmennsku er ónýtt?

„Á að gera alla karla að kellingum?“

Vandinn við að gagnrýna hugtakið karlmennsku leiðir strax af sér þá klípu að einhverjum karlmönnum finnst verulega að sér vegið. Að með því að gagnrýna hugmyndakerfi sé þar með verið að gagnrýna suma menn persónulega. Ég hef hóflega samúð með þeirri viðkvæmni og skil hana að vissu marki. Það er aldrei þægilegt að þurfa að horfast í augu við að hugmyndir, viðhorf og hegðun sem maður hefur hingað til litið með ákveðnum hætti sé snúið á hvolf. Hugmyndaheimi manns snúið á hvolf og stundum gegn manns eigin vilja. Þá jafnvel herðast tökin á enn íhaldssamari hugmyndum og leitað í banka dýraríkis eða eðlisins til að stöðva glundroðann sem blasir við. Menn reiðast, fara í vörn og henda út eitruðum frösum eins og „er þá ekki næsta skref að setja á sig dömubindi?“ og „á að gera alla karla að kellingum?“ á samfélagsmiðlum eða kommentakerfum. Þessar áleitnu spurningar og glundroðinn er nauðsynlegur partur af þróunarferlinu. Við verðum að þola við í óvissunni og leyfa hlutunum að finna sinn farveg. Þetta verður allt í lagi. Allir karlar eru ekki fávitar. Karlar þurfa ekki að skammast sín fyrir kyn sitt. Þetta snýst ekkert um persónur, þótt karlmennskan sé persónuleg.

„Þetta verður allt í lagi. Allir karlar eru ekki fávitar.

Hvað er karlmennska?

Karlmennskuhugmyndirnar sem ég gagnrýni og eru almennt gagnrýndar snúa að skaðlega hluta hugmyndanna. Engum dettur í hug að gagnrýna sterklegt vaxtarlag, hugrekki eða seiglu, afrek eða sigra né karlkynið eins og það leggur sig. Gagnrýnin beinist að því litla svigrúmi sem karlmennskuhugmyndirnar veita karlmönnum til að upplifa sig sem alvöru menn. Hún beinist að þeirri normalíseringu að karlmenn eigi að búa yfir tiltekinni hæfni, útliti eða hegðun einungis vegna kyns síns eða kyngervis (e. gender). Við eigum fjölmörg dæmi þess að drengir og karlmenn svigna, bugast og brotna undan þessum hugmyndum, svo ekki sé talað um ofbeldi gegn konum sem þessar hugmyndir leiða af sér.

Stóra samhengið

Hugmyndakerfið sem nærir karlmennskuhugmyndina er undir mikilli gagnrýni um þessar mundir og hefur svosum verið lengi. En það er kannski núna á síðustu misserum sem athyglinni er beint að karlmennskunni og þeim afleiðingum hugmyndakerfisins. Þótt mönnum kunni að hafa verið uppálögð að hluta til viðhorf, hegðun og útlitsviðmið sem nú eru gagnrýnd þýðir það ekki endilega að menn liggi undir gagnrýni. Heldur bara parturinn sem er smitaður eða gallaður en er breytanlegur. Það er algjört lykilatriði að hugmyndakerfið sem elur af sér karlmennskuhugmyndirnar er háð félagslegu, sögulegu og menningarlegu samhengi. Þær verða til í orðræðunni, í hegðun okkar, viðhorfum og gildismati. Við höfum séð það í gegnum söguna að karlmennskuhugmyndirnar breytast með tíð og tíma og eru ólíkar milli menningarsamfélaga. Það eru sterkustu rökin, að mínu viti, með því að við eigum að taka gagnrýninni fagnandi því þótt hún sé oft og tíðum óþægileg og virðist ansi persónuleg, þá snýr hún að hugmyndakerfi og stóra samhenginu. Ekki mér né þér né neinum öðrum. Við getum hins vegar nýtt þessa gagnrýni og tekið persónulega ábyrgð með því að láta af viðhorfum og viðmiðum sem eru gagnrýnd og leiða fátt annað af sér en óhamingju. Ég sé ekkert nema gagn af því.


Yfirráðaréttur karla 

Ingólfur Ásgeir Jóhannesson er prófessor við menntavísindasvið Háskóla Íslands og er einn helsti sérfræðingur hérlendis í karlafræðum. Ingólfur Ásgeir skrifaði meðal annars bókina Karlmennska og jafnréttisuppeldi sem byggir á fjölmörgum erlendum og innlendum rannsóknum.

Ingólfur telur að með aukinni umræðu og fræðslu þróist hugmyndirnar um karlmennsku til betri vegar. Tekur Ingólfur sem dæmi að eftir að slysavarnaskóli sjómanna tók til starfa hafi slysum á sjó fækkað til muna. „Ef við erum aftur á móti að tala um þær hugmyndir að körlum líðist einhvers konar ofbeldi gagnvart konum eða öðrum körlum þá veit ég ekki hvað mikið hefur áunnist í því, þannig að það hefur áunnist að það þyki ekki sjálfsagður hlutur en samt heyrum við of mikið um að það gerist. Ég tengi það tvímælalaust við hugmyndirnar um karlmennsku og að karlar eigi einhvern yfirráðarétt af einhverju tagi.“

Ingólfur Ásgeir er gagnrýninn á hugtakið karlmennska og forðast að skilgreina það. „Ég vil í rauninni ekki skilgreina karlmennsku í hversdagslegum skilningi. Ef karlmennska eru einhverjir hegðunareiginleikar þá getur í raun hvaða kyn sem er tileinkað sér þá og að því leyti er hugtakið ónýtt. Aðrir vilja í raun útrýma þessu feðraveldi og að hlutirnir væru raunverulega kynhlutlausir, og við gætum losnað við svona hugmyndir um hvernig við eigum að vera.“


Ný tegund karlmennsku 

Tónlistarmaðurinn Kristinn Óli Haraldsson (Króli) viðurkennir að hafa fallið í eitraðan karlmennskupytt þegar hann var að hefja tónlistarferilinn sinn en textarnir í fyrstu lögum Jóa P og Króla innibáru karlrembu og kvenfyrirlitningu. „Þetta var bara nákvæmlega afleiðing þess að ungur strákur var að hlusta á mjög toxic texta um kvenfyrirlitningu og ég hélt að maður þyrfti að gera þetta svona.“

„Þetta var bara nákvæmlega afleiðing þess að ungur strákur var að hlusta á mjög toxic texta um kvenfyrirlitningu“

Króli segist hafa lært mikið síðastliðin ár og að hann sleppi lögum eða línum sem innihalda þessi óviðeigandi textabrot. Í dag séu textarnir um allt annað: „Núna fyrst er ég að skrifa um það sem skiptir mig virkilegu máli og er líka nær mér í öllu.“ Króli játar því aðspurður að hann sé að tala um eigin erfiðleika í laginu Þráhyggja. „Já, vá ... ég hef aldrei ákveðið að tala opinberlega um þetta af því  að ég er bara ennþá að vinna í sjálfum mér en ég greindist alveg með katalóginn sko. Greindist með þráhyggju, árátturöskun, ofsakvíða og athyglisbrest og tourette heilkennið þegar var í 6. bekk. Það hefur ekkert horfið. Það er bara búið að grasserast.“

Króli segist oft skrifa textabrot þegar honum líði ekki vel og að því leyti séu lögin stundum eins og að opna dagbókina sína fyrir umheiminum. „Næsta plata sem við erum að fara að gefa út er bara mjög berskjölduð og um alls konar hluti sem rapparar eru ekkert mikið að tala um.“ Það er spurning hvort Króli endurspegli nýja tegund af karlmennsku sem sé að rísa upp í íslensku samfélagi, karlmennsku sem gefur rými til að tala um tilfinningar og andlega erfiðleika og byggir ekki á sér karllægum eiginleikum. Jafnvel kynhlutlausum.

Tengdar greinar

Karlmennskan

Typpin á toppnum

Þorsteinn V. Einarsson

Typpin á toppnum

Þorsteinn V. Einarsson
Karlmennskan

Völd valda því oft að þeir sem þau hafa öðlast einnig völd á fleiri sviðum, sökum þeirra áhrifa sem staða þeirra býður upp á. Í langflestum tilvikum eru það karlar sem fara með völdin.

Reiðir menn hlusta ekki

Þorsteinn V. Einarsson

Reiðir menn hlusta ekki

Þorsteinn V. Einarsson
Karlmennskan

„Sterkur karlmaður er einhver sem er alveg meðvitaður um tilfininganæmi sitt og hvar hann stendur tilfinningalega. Er óhræddur við að sýna tilfinningar sínar en getur líka stigið fram og er óhræddur við að standa á sínum skoðunum,“ segir Máni Pétursson.

Karlremba verður femínisti

Þorsteinn V. Einarsson

Karlremba verður femínisti

Þorsteinn V. Einarsson
Karlmennskan

Karlmennskuhugmyndir og afleiðingar þeirra á líf okkar og umhverfi eru viðfangsefni Þorsteins V. Einarssonar, sem gerir grein fyrir því hér hvaðan hann kemur, reynsluna af því að vera óupplýst karlremba sem verður femínisti. Ferli sem tengist unglingsdrengjum, naglalakki og kynjafræðikennara.

Baráttan fyrir betri karlmennsku

Þorsteinn V. Einarsson

Baráttan fyrir betri karlmennsku

Þorsteinn V. Einarsson
Karlmennskan

Metoo er ekki afleiðing gjörða fárra manna sem kunna ekki að haga sér heldur afleiðing innrætingar á yfirráðum karlmennskunnar og karlmanna yfir konum.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld
1

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Á milli okkar er strengur
2

Á milli okkar er strengur

Frelsaði sig frá fortíðinni
3

Frelsaði sig frá fortíðinni

Vara við sprengihættu hjá tíu brugghúsum
4

Vara við sprengihættu hjá tíu brugghúsum

Mjólk jórturdýra gefin börnum í þúsundir ára
5

Mjólk jórturdýra gefin börnum í þúsundir ára

Doktorsnemar hrekjast frá Íslandi
6

Doktorsnemar hrekjast frá Íslandi

Bolsonaro vefur Brasilíu um fingur sér
7

Bolsonaro vefur Brasilíu um fingur sér

Mest deilt

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld
1

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Hin raunverulega stjórnarskrá Íslands
2

Listflakkarinn

Hin raunverulega stjórnarskrá Íslands

Frelsaði sig frá fortíðinni
3

Frelsaði sig frá fortíðinni

Selurinn Snorri-minningargrein
4

Listflakkarinn

Selurinn Snorri-minningargrein

Á milli okkar er strengur
5

Á milli okkar er strengur

„Konur eru ekkert minna áberandi en karlkyns höfundar í dag – nema síður sé“
6

„Konur eru ekkert minna áberandi en karlkyns höfundar í dag – nema síður sé“

Mest deilt

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld
1

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Hin raunverulega stjórnarskrá Íslands
2

Listflakkarinn

Hin raunverulega stjórnarskrá Íslands

Frelsaði sig frá fortíðinni
3

Frelsaði sig frá fortíðinni

Selurinn Snorri-minningargrein
4

Listflakkarinn

Selurinn Snorri-minningargrein

Á milli okkar er strengur
5

Á milli okkar er strengur

„Konur eru ekkert minna áberandi en karlkyns höfundar í dag – nema síður sé“
6

„Konur eru ekkert minna áberandi en karlkyns höfundar í dag – nema síður sé“

Mest lesið í vikunni

Allir bara að vinna vinnuna sína
1

Bragi Páll Sigurðarson

Allir bara að vinna vinnuna sína

Varð fyrir torkennilegum veikindum sem hann losnar ekki við
2

Við erum hér líka

Varð fyrir torkennilegum veikindum sem hann losnar ekki við

Þið brugðust!
3

Hallgrímur Helgason

Þið brugðust!

Sigraðist á stjórnlausum ótta við dauðann
4

Sigraðist á stjórnlausum ótta við dauðann

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld
5

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Á milli okkar er strengur
6

Á milli okkar er strengur

Mest lesið í vikunni

Allir bara að vinna vinnuna sína
1

Bragi Páll Sigurðarson

Allir bara að vinna vinnuna sína

Varð fyrir torkennilegum veikindum sem hann losnar ekki við
2

Við erum hér líka

Varð fyrir torkennilegum veikindum sem hann losnar ekki við

Þið brugðust!
3

Hallgrímur Helgason

Þið brugðust!

Sigraðist á stjórnlausum ótta við dauðann
4

Sigraðist á stjórnlausum ótta við dauðann

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld
5

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Á milli okkar er strengur
6

Á milli okkar er strengur

Nýtt á Stundinni

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Stundin í sérútgáfu á þriðjudagskvöld

Hin raunverulega stjórnarskrá Íslands

Listflakkarinn

Hin raunverulega stjórnarskrá Íslands

Morð á konum og/eða stuldur á rabarbara

Hermann Stefánsson

Morð á konum og/eða stuldur á rabarbara

Upplýsingar og jöfnuður

Heiða Björg Hilmisdóttir

Upplýsingar og jöfnuður

Trúfélög spöruðu 340 milljónir í fasteignaskatt

Trúfélög spöruðu 340 milljónir í fasteignaskatt

Doktorsnemar hrekjast frá Íslandi

Doktorsnemar hrekjast frá Íslandi

Stórfengleg frásögn án landamæra

Lífsgildin

Stórfengleg frásögn án landamæra

Hamingjan er hringrás

Hamingjan er hringrás

Hefði Rómaveldi getað tórt undir ægishjálmi Húna?

Illugi Jökulsson

Hefði Rómaveldi getað tórt undir ægishjálmi Húna?

Loftgæði - áhrif á andlega heilsu og líðan

Loftgæði - áhrif á andlega heilsu og líðan

Frelsaði sig frá fortíðinni

Frelsaði sig frá fortíðinni

Berlín, 9 nóvember 1938 og 1989

Stefán Snævarr

Berlín, 9 nóvember 1938 og 1989