Mest lesið

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“
1

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“
2

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
Það er von
3

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Það er von

·
Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu
4

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds
5

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·
Krabbameinið farið en hvað svo?
6

Ragnheiður Guðmundsdóttir

Krabbameinið farið en hvað svo?

·
Fékk Michelin-stjörnu og varð atvinnulaus ári síðar
7

Fékk Michelin-stjörnu og varð atvinnulaus ári síðar

·
Stundin #103
Október 2019
#103 - Október 2019
Prentútgáfa Stundarinnar kemur næst út þann 1. nóvember.

Illugi Jökulsson

Ollu fjöldamorð á íbúum Ameríku „litlu ísöldinni“?

Illugi Jökulsson segir frá nýjum rannsóknum sem benda til þess að fjöldamorð og plágur í Ameríku í kjölfar komu Kristófers Kólumbusar þangað árið 1492 hafi átt ríkan þátt í að veðurlag kólnaði um heim allan, þar á meðal á Íslandi, með miklum og ófyrirsjáanlegum afleiðingum.

Illugi Jökulsson

Illugi Jökulsson segir frá nýjum rannsóknum sem benda til þess að fjöldamorð og plágur í Ameríku í kjölfar komu Kristófers Kólumbusar þangað árið 1492 hafi átt ríkan þátt í að veðurlag kólnaði um heim allan, þar á meðal á Íslandi, með miklum og ófyrirsjáanlegum afleiðingum.

Ollu fjöldamorð á íbúum Ameríku „litlu ísöldinni“?
Íbúar í London á ánni Thames meðan „litla ísöldin“ stóð sem hæst.  Mynd: „Litla ísöldin“ á ánni Thames.

Allhart kuldaskeið gekk yfir heiminn og hófst um árið 1600. Það hefur verið kallað „litla ísöldin“ og Ísland varð til dæmis hart úti þangað til aftur fór að hlýna nærri tveim öldum síðar. „Litla ísöldin“ átti ríkan þátt í að tímabilið 1600-1800 hefur verið talið eitt hið erfiðasta í Íslandssögunni, þótt að líkindum hafi ástandið ekki verið alveg eins hörmulegt og lengi var talið - en það er önnur saga.

Um ástæður litlu ísaldarinnar hefur lítið verið fjallað hingað til. Þær hafa einfaldlega verið taldar eitthvað það flökt í gangi Jarðar og/eða Sólar sem valda reglulegum loftslagsbreytingum í veröldinni. En nú hafa fjórir breskir vísindamenn við háskóla í London og Leeds birt niðurstöður sem gefa til kynna að ástæðurnar fyrir „litlu ísöldinni“ kunni að hafa öllu nærtækari.

Nefnilega landganga Evrópumanna í Ameríku í kjölfar siglingar Kólumbusar yfir Atlantshafið 1492 og sá gríðarlegi mannfellir sem fylgdi í kjölfarið.

Evrópumenn voru á umtalsvert hærra tæknistigi en Ameríkumenn, ekki síst á hernaðarsviði, og áttu því auðvelt með að taka öll völd í „nýja heiminum“. Þeir gengu mjög hart og ruddalega fram, stráfelldu íbúa í Ameríku í milljónavís og ennþá fleiri dóu af plágum og sóttum allskonar, sem Evrópumenn báru með sér.

Þótt erfitt sé að reikna út mannfjöldann sem féll í hinum markvissu fjöldamorðum og sóttunum, auk harðæris af margvíslegu tagi sem Evrópumenn olli, vísvitandi og ekki, þá er ein niðurstaða sú að hvorki meira né minna en 56 milljónir manna af íbúum Ameríku hafi dáið frá 1492 til 1600 og rekja megi beint til komu Evrópumanna.

Og bresku vísindamennirnir Alexander Koch, Chris Brierley, Mark M. Maslin og Simon Lewis hafa nú komist að þeirri niðurstöðu að þessi ógurlegi mannfellir hafi haft þær óvæntu afleiðingar að á skall „litla ísöldin“.

Rannsókn þeirra birtist í tímaritinu Quaternay Science Review nýlega og er hana að finna hér. Ritgerð þeirra heitir „Earth system impacts of the European arrival and Great Dying in the Americas after 1492“.

Landafræðiprófessorinn Maslin sagði frá niðurstöðum þeirra félaganna í viðtali við sjónvarpsstöðina CNN. Þar er bent á að þvert ofan í það sem margir halda, þá hafi býsna stórir hlutar Ameríku verið akrar og landbúnaðarsvæði þegar Evrópumenn komu. Það hentaði Evrópumönnum hins vegar að útbreiða þá mynd að flestallir íbúar Ameríku hefðu verið ofurfrumstæðir skógarbúar og menningarsnauðir, og því var fróðleikur um búskaparháttu Ameríkumanna markvisst bældur niður. Og eftir „dauðann mikla“ lagðist landbúnaður frumbyggja Ameríku líka að mestu leyti af, einfaldlega þess að fólk vantaði og Evrópumenn höfðu rústað öllum samfélagsháttum.

Villtur gróður og frumskógur lögðu undir sig svæði á stærð við Frakkland að mati þeirra fjórmenninganna fyrrnefndu.

Afleiðingin varð sú að koltvísýringur í andrúmsloftinu minnkaði umtalsvert og kolefnismagn um víða veröld breyttist nógu mikið til að eiga ríkan þátt í að valda „litlu ísöldinni“.

„Koltvísýringur og loftslag höfðu haldist í þokkalegu jafnvægi fram að þessu,“ segir Maslin í samtalinu við CNN. „Þetta er fyrsta meiriháttar breytingin sem við sjáum í magni gróðurhúsalofttegunda í heiminum.“

Fjórmenningarnir halda því fram - eftir að hafa skoðað gögn fræðimanna allt frá veðurfræðingum til jarðvegsfræðinga, sagnfræðinga til fornleifafræðinga - að sá nýi skógur sem spratt fram á hinum fyrri ræktarsvæðum Ameríkumanna hafi verið grundvallarorsök „litlu ísaldarinnar“.

Með því að skoða öll tiltæk gögn hafi þeir, að sögn Maslins, komist að því að „eina ástæðan fyrir því að litla ísöldin varð svo grimmileg sem raun bar vitni ... voru þessi fjöldamorð á milljónum manna.“

Rannsóknir á kolefnismagni í Grænlandsísnum hafa þar skipt sköpum.

„Ískjarnar [þaðan] sýna að magn koltvísýrings lækkaði meira [en venjulega] 1610 og ástæðunnar er að leita á landi en ekki í sjó,“ segir annar vísindamannanna, Alexander Koch sem mun vera aðalhöfundur rannsóknarinnar. Breytingin sem varð á hitastigi var ekki mikil, aðeins um einn tíundi úr gráðu á 17. öld, en það dugði, að sögn Kochs í viðtali við CNN, til að vetur urðu kaldari, sumrin svöl og uppskerur í Evrópu brugðust hvað eftir annað.

Og afleiðingarnar af öllu þessu urðu að sumu leyti óvæntar. Vissulega olli „litla ísöldin“ miklum hörmungum í Evrópu til áratuga en þegar til lengri tíma var litið varð hernám Evrópumanna í Ameríku til þess að gera álfuna að herra heimsins, allt fram á þennan dag.

Hráefni og síðar fæðuinnflutingur frá „nýja heiminum“ (eftir að þar upphófst verulegur landbúnaður á ný, nú á forsendum Evrópumanna) auðgaði Evrópu, fólki fjölgaði, unnt var að draga úr þeim fjölda Evrópumanna sem þurfti að stunda landbúnað sér til lífsviðurværis og þá var mannafli laus í ný verkefni og nýjan iðnað.

„Það skrýtna er að mannfækkunin í Ameríkum kann að hafa orðið til þess að Evrópumenn gátu lagt undir sig heiminn,“ segir Maslin. „Hún opnaði líka á iðnbyltinguna og áframhaldandi yfirráð Evrópumanna.“  

Tengdar greinar

Flækjusagan

Hver er Nancy Pelosi? Verður hún Bandaríkjaforseti?

Illugi Jökulsson

Hver er Nancy Pelosi? Verður hún Bandaríkjaforseti?

Illugi Jökulsson
·

Ef svo fer að Donald Trump og Mike Pence verða báðir sviptir embættum sínum verður Nancy Pelosi forseti Bandaríkjanna. En hvaða manneskja er það?

Fundu Úkraínumenn upp lýðræðið?

Illugi Jökulsson

Fundu Úkraínumenn upp lýðræðið?

Illugi Jökulsson
·

Illugi Jökulsson segir frá merkilegum ályktunum sem vísindamenn hafa dregið af fornleifauppgreftri nálægt Kænugarði, höfuðborg Úkraínu

„Úrþvætti, fábjánar og skækjur“

Illugi Jökulsson

„Úrþvætti, fábjánar og skækjur“

Illugi Jökulsson
·

Viðhorf íslenskra nasista til „undirmálsfólks“ var heldur hrottalegt. Sem betur fer náðu nasistar ekki fjöldafylgi á Íslandi.

Falsaðar útrýmingarbúðir á Wikipedíu

Illugi Jökulsson

Falsaðar útrýmingarbúðir á Wikipedíu

Illugi Jökulsson
·

Þjóðernisofstopamenn í Póllandi „bjuggu til“ heilar útrýmingarbúðir á alfræðisíðunni Wikipediu til að reyna að sanna að þýskir nasistar hefðu ekki síður drepið Pólverja en Gyðinga í síðari heimsstyrjöldinni.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“
1

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“
2

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
Það er von
3

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Það er von

·
Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu
4

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds
5

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·
Krabbameinið farið en hvað svo?
6

Ragnheiður Guðmundsdóttir

Krabbameinið farið en hvað svo?

·
Fékk Michelin-stjörnu og varð atvinnulaus ári síðar
7

Fékk Michelin-stjörnu og varð atvinnulaus ári síðar

·

Mest deilt

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu
1

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu

·
Krabbameinið farið en hvað svo?
2

Ragnheiður Guðmundsdóttir

Krabbameinið farið en hvað svo?

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds
3

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·
Sjö ára sviksemi við kjósendur
4

Illugi Jökulsson

Sjö ára sviksemi við kjósendur

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“
5

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“
6

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“

·

Mest deilt

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu
1

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu

·
Krabbameinið farið en hvað svo?
2

Ragnheiður Guðmundsdóttir

Krabbameinið farið en hvað svo?

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds
3

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·
Sjö ára sviksemi við kjósendur
4

Illugi Jökulsson

Sjö ára sviksemi við kjósendur

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“
5

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“
6

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“

·

Mest lesið í vikunni

Sveinn Andri þarf að endurgreiða 100 milljónir - „Hann hefur verið að hugsa um eigin hag frá byrjun“
1

Sveinn Andri þarf að endurgreiða 100 milljónir - „Hann hefur verið að hugsa um eigin hag frá byrjun“

·
„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“
2

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“
3

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
Það er von
4

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Það er von

·
Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu
5

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds
6

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·

Mest lesið í vikunni

Sveinn Andri þarf að endurgreiða 100 milljónir - „Hann hefur verið að hugsa um eigin hag frá byrjun“
1

Sveinn Andri þarf að endurgreiða 100 milljónir - „Hann hefur verið að hugsa um eigin hag frá byrjun“

·
„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“
2

„Það er eins og barnið mitt komi mér ekki við“

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“
3

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
Það er von
4

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Það er von

·
Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu
5

Dæmdur barnaníðingur ekki álitinn hættulegur barni sínu

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds
6

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·

Nýtt á Stundinni

Leiftrandi hugsun og kjarni máls – en líka allt hitt

Karl Th. Birgisson

Leiftrandi hugsun og kjarni máls – en líka allt hitt

·
Ósnortin náttúra sem senn gæti heyrt sögunni til

Ósnortin náttúra sem senn gæti heyrt sögunni til

·
Sjö ára sviksemi við kjósendur

Illugi Jökulsson

Sjö ára sviksemi við kjósendur

·
Krabbameinið farið en hvað svo?

Ragnheiður Guðmundsdóttir

Krabbameinið farið en hvað svo?

·
Atómhljóð

Steindór Grétar Jónsson

Atómhljóð

·
Rýtingur í bak Kúrda leiðir til lokauppgjörs í Sýrlandi

Rýtingur í bak Kúrda leiðir til lokauppgjörs í Sýrlandi

·
Fékk Michelin-stjörnu og varð atvinnulaus ári síðar

Fékk Michelin-stjörnu og varð atvinnulaus ári síðar

·
Vigdís leggst gegn loftslagsskógi

Vigdís leggst gegn loftslagsskógi

·
Samherji afskrifar stóran hluta  225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

Samherji afskrifar stóran hluta 225 milljóna láns Eyþórs Arnalds

·
Það er von

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir

Það er von

·
„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

„Þú upplifðir aldrei að henda nestinu þínu í ruslið af skömm“

·
Grilluð rappveisla, leðurklæddir hakkarar og tilfinningaflæði

Grilluð rappveisla, leðurklæddir hakkarar og tilfinningaflæði

·