Þessi grein er meira en 2 ára gömul.

Pyntaður með lútuleik

Í til­efni af morð­inu á Jamal Khashoggi seg­ir Ill­ugi Jök­uls­son frá upp­hafi Sádi-Ar­ab­íu og hvernig trú­in og ver­ald­legt vald héld­ust þar í hend­ur frá upp­hafi.

Pyntaður með lútuleik
Abdulaziz bin Sád lést 1953, 78 ára gamall Þá var orðið ljóst að gífurlegar olíulindir leyndust í ríki hans, flestar upp af ströndum Persaflóans. Vestræn ríki, ekki síst Bandaríkin, vildu tryggja sér aðgang að olíunni og studdu því af alefli ríkið sem kóngur hafði af mikilli hógværð nefnt eftir sjálfum sér. Þau létu sig því einu gilda þótt ríkið væri í viðjum afturhaldssamrar trúar Wahhabíta. Abdulaziz eignaðist 100 börn, þar af 45 syni, og komust 36 þeirra til fullorðinsára. Mynd: Wikipedia

Arabíuskaginn er í rauninni nærri samfelld eyðimörk, nema strandlengjan og sums staðar töluverð svæði upp af henni. Vinjar þar sem vatn sprettur upp eru á stöku stað, nógu víða til að viðhalda byggð á skaganum, ekki bara á strandsvæðunum, heldur líka inni í eyðimörkinni – þar óx úr sandöldunum varla stingandi strá svo séð yrði, en hins vegar harðgert fólk sem þurfti að þola mikinn hita á daginn, mikinn kulda á nóttunni, sandstorma þar sem smágerður sandurinn smaug alls staðar þótt fólk reyndi að hafa slæður fyrir andliti, og fólk þoldi hungur og vatnsleysi, þegar svo bar undir – fólk þolir ýmislegt, eins og við vitum – svo eru alltaf einhverjir töfrar við lífið alls staðar, en enginn lifði í vellystingum praktuglega í sandöldunum, fólk hafði í sig og á þegar best lét, eyðimerkurlubbar sögðu þeir sem bjuggu betur annars staðar, frumstætt sveitafólk týnt í öllum þessum sandi. 

Ófrjósamar sandöldur

Skaginn var alltaf afskekktur og úr leið, þegar menningarríki tóku að spretta upp fyrir norðan, í Mið-Austurlöndum, Persíu, Mesópótamíu eða Írak, Sýrlandi og Egiftalandi, svo fóru Rómverjar líka að gera sig gildandi þar um slóðir, fyrst hið eiginlega Rómaveldi og síðan framhald þess sem við köllum nú Býsans-ríkið.

Þarna var grillað og grætt, glímt og grafið, í langan tíma en suður á Arabíuskaga gerðist harla fátt sem komst í frásögur utan skagans: Ófrjósamar sandöldurnar kveiktu ekki girnd í augum innrásarherja og svæðið var látið í friði. Í byrjun sjöundu aldar breyttist það, verslunarleiðum hafði nýlega verið komið yfir eyðimörkina til að sneiða hjá stríðssvæðum Rómarmanna og Persa sem einlægt voru að berjast um Sýrland hið gamla; með kaupmönnum kom aukinn þróttur í mannlífið á skaganum, soldill peningur, dálítið af nýjum hugmyndum og stríðsmönnum eyðimerkurinnar svall móður þegar þeir uppgötvuðu að þeir höfðu í fullu tré við hvern sem var, þar sem þeir gættu kaupmannalestanna á sínum arabísku fákum, nú, eða rændu þær sömu lestir. 

Þeir uppgötvuðu að þeir höfðu í fullu tré við hvern sem var

Kaupmaður gerist spámaður

Á skaganum höfðu alltaf verið þó nokkrir ættbálkar sem elduðu yfirleitt grátt silfur um þau stopulu gæði sem þarna var að finna, en nú gerðist það að þeir sameinuðust og einhvern veginn kviknaði sú hugmynd að fara í herferð norður, reyna sig gegn Býsans og Persíu sem eina ferðina enn voru í blóði drifnu stríði og hér um bil að ganga hvort af öðru dauðu.

Hin klassíska söguskoðun hermir að það hafi verið kaupmaður á vesturhluta Arabíuskagans sem kom fram á sjónarsviðið sem spámaður guðs, eða Allah, og eftir að hafa komið fótum undir nýja trú í borgunum Mekka og Medína, hafi spámaðurinn Múhameð að vísu dáið en arftakar hans, kalífarnir svonefndu, hafi innblásnir af honum og trúnni hafið herferðina í norður, út af skaganum. 

Komið að Aröbum?

Það má líka vera að það hafi einfaldlega loksins verið kominn tími að Aröbunum á skaganum, nú þegar Býsans og Persía voru í bili komin nærri að fótum fram, en hvað sem olli: arabísku gæðingarnir báru hina harðlyndu stríðsmenn norður og enginn fékk þá staðist, öll ríkin í norðri hrundu, herjum þeirra var sópað burt undan hinum óstöðvandi eyðimerkurvindi kalífanna úr suðri, Býsans-ríkið hélt að vísu velli en varð að hörfa út á Anatólíu, missti bæði Egiftaland og Sýrland, ekki svipur hjá sjón hið gamla austur-rómverska ríki.

Og Arabar, þessir sveitalubbar, eins og íbúar sjálfskipaðra menningarríkja í norðri höfðu kallað þá, höfðu á skömmum tíma og alveg óvænt lagt undir sig nærri allan hinn kunna heim.   

Stórríkið klofnar

Arabísku þjóðflokkarnir náðu sem sagt völdum um öll Mið-Austurlönd, á hinum fornu valdasvæðum bæði Persaveldis og Rómar eða Býsans. Hinar gömlu gamlastéttir Egiftalands, Sýrlands, Mesópótamíu og Persíu sáu fljótt hag sínum best borgið með því að ganga til liðs við hina nýju valdhafa, játuðust undir trú þeirra og tóku upp menningu þeirra og samþættuðu sinni eigin. Þótt vestræn söguskoðun líti gjarnan svo á að í þúsund ár hafi staðið í Mið-Austurlöndum massíft og einsleitt ríki múslima sem hataðist við hina kristnu Evrópu, þá var raunin svo að ótrúlega fljótt klofnaði hið mikla stórríki kalífanna upp í meira og minna sömu gömlu valdakjarnana og áður höfðu keppt um völdin í Mið-Austurlöndum í þúsundir ára. 

Arabía verður aftur útkjálki

Þungamiðjan í múslimaveldinu færðist nánast strax frá Arabíuskaga og til hinna nýju svæða í norðri og brátt varð skaginn sjálfur nákvæmlega sami útkjálkinn og verið hafði fyrir daga Múhameðs og arftaka hans. Bitist var um auð og völd milli Persíu og Mesópótamíu og Egiftalands nákvæmlega eins og fyrr á tíð, þar sem heimamenn töluðu nú allir reiprennandi arabísku og kölluðu sig Araba, hin nýja menning blómstraði, kvæði voru samansett og stjörnur skoðaðar, reikningsdæmi reiknuð og lagt út af Kóraninum á ýmsa vegu, en á sandöldum Arabíuskagans hljóðnuðu heróp stríðsmannanna sem fyrrum höfðu lagt undir sig heiminn, verslunarleiðirnar færðust burt af skaganum, ennþá óx ekki stingandi strá úti á öldunum. 

Fátt fært í annála

Mekka var vissulega helgasti staður íslams og Medínu þekktu allir múslimar en þessar borgir höfðu nú fyrst og fremst trúarlegt og táknrænt gildi, veraldlegt vald þeirra var ekkert, eftir að hersveitir Abú Bakr og Ómars og Ósmans hurfu í rykmekki út við sjóndeildarhring þeirra á sjöundu öld. Tíðindaleysi lagðist yfir Arabíuskaga, samheldnin rofnaði, fólk fór aftur að skiptast upp í ættbálka sem elduðu grátt silfur en voru þó hver öðrum líkir. Að nafninu til voru Arabar á skaganum oftast undirsátar soldána hinna svonefndu Mamlúka í Egiftalandi þegar leið að lokum miðalda en í reynd létu Egiftar þó svæðið mestanpart afskiptalaust. Sjeikar og emírar voru yfir hverjum ættbálki og tóku sumir þátt í siglingum og verslun á Rauðahafi, Indlandshafi og Persaflóa, aðrir sinntu um pílagrímana sem streymdu til Mekku, annars var fátt í annála fært öldum saman. 

Tyrkir koma úr norðri

Í byrjun 16. aldar varð breyting á og kom úr norðri. Í tæpar tvær aldir hafði tyrkneskt ríki á jarðri Býsans-veldisins verið að naga af því sífellt stærri sneiðar, uns Býsans-ríkið hvarf með öllu en Tyrkirnir, Ottómanar svokallaðir, hirtu lönd þess á Balkanskaga og í Litlu-Asíu sem þaðan í frá heitir Tyrkland.

Fyrstu átök Ottómana og Mamlúka um yfirráð yfir bæði hinum helgu borgum Mekku og Medínu og svo kryddversluninni til Austur-Indía höfðu endað með pattstöðu en 1516 birtist öflugur her Tyrkjasoldánsins Selíms I á landamærum Egiftalands. Selím hafði þegar hrakið Persa frá Mesópótamíu og náði nú á tveimur árum að gersigra Mamlúka svo þeir voru úr sögunni. Þar með höfðu Ottómanar náð yfirráðum yfir Mekku og Medínu og strönd Rauða hafsins og töldust því vera herrar Arabíuskagans. 

Sama tóbakið?

Af því Ottómanar voru múslimar hneigjumst við á Vesturlöndum til að líta á þá sem nánast sama tóbakið og Mamlúka og Araba og aðra sem ráðið höfðu og hafst við á skaganum, en sannleikurinn er þó auðvitað sá að íbúar skagans litu á Ottómana sem útlenska innrásarmenn og ekkert annað. Inni í eyðimörkinni vildu menn sem minnst með Tyrki hafa og strandhéraðinu Jemen réðu hin makráðu soldánar Ottómana í Istanbúl ekki nema stundum og Óman alls ekki.

Leið nú enn og beið og hver kynslóð tók við af annarri.

Um miðja 18. öld gerðist næsti stórviðburður í þeirri sögu sem ég er að rekja. Múhameð bin Sád hét emír nokkur sem braust til valda í kastalaborginni Ad-Díríaj sem stóð nálægt vin inni á miðjum Arabíuskaga. Þar var býsna blómlegt um að litast miðað við gróðurvana eyðimörkina allt í kring. Múhameð bin Sád gerðist stöndugur og var líka flinkur stríðsmaður svo fyrr en varði var hann orðinn allsráðandi á allri hásléttunni á miðjum skaganum, landsvæði sem yfirleitt var og er enn kallað Najd. 

Hönd í hönd með trúnni

Stóran þátt í velgengni Múhameðs bin Sád átti bandamaður hans og nafni, Múhameð ibn Abd al-Wahhab. Sá var af heldur lítils megandi ættbálki sem hvorki var kunnur fyrir menntir né trúarhita, en því breytti al-Wahhab. Honum rann til rifja hve slöpp og menguð íslamstrú væri orðið og vildi hefja orð og lögmál spámannsins til vegs og virðingar að nýju.

Eldmóður, ströng siðaboð og trúboð al-Wahhabs urðu undirstaða bæði nýrrar trúarvakningar meðal súnnímúslima og veldis Múhameðs bin Sád í Najd. Bandalag þeirra var innsiglað með hjónabandi sonar Bin Sáds og dóttur al-Wahhabs. Með því að tengja veraldlegt vald sitt við þá siðbót sem al-Wahhab boðaði tókst Bin Sád að sýna sig sem sérlegan verndara trúarinnar og í því skjóli hefur Sád-fjölskyldan skákað æ síðan. 

Ruðst út af hásléttunni

Abdulaziz, sonur Bin Sáds og tengdasonur al-Wahhabs, varð arftaki föður síns 1765. Hann kallaðist ímam en ekki emír til að leggja áherslu á trúarlega stöðu leiðtoga hins upprennandi Sád-veldis. Abdulaziz treysti undirstöður veldisins og fór meðal annars í ránsferðir norður til Íraks þar sem hann lét myrða þúsundir sjíamúslima sem féllu í hendur manna hans.

Vildu menn ekki undirgangast hinn stranga boðskap al-Wahhabs með góðu var óhikað gripið til sverðsins

Sonur þessa Abdulaziz tók við 1803, hann er yfirleitt kallaður einfaldlega Sád og útþensla ættarinnar tók nú nýja stefnu þegar her Sáds ruddist út af hásléttunni í vesturátt og hrifsaði Medínu og Mekku af Ottómönum en veldi þeirra fór þá óðum hnignandi. Að ráða hinum helgu borgum var að sjálfsögðu mikill álitsauki fyrir Sád-ættina og var nú enn ýtt um siðaboðskap að hætti al-Wahhabs hvar sem Sádar komu. Og vildu menn ekki undirgangast hinn stranga boðskap al-Wahhabs með góðu var óhikað gripið til sverðsins. 

Tyrkjum nóg boðið

En nú var Ottómönum nóg boðið. Landstjóri þeirra í Egiftalandi hét Múhameð Alí og réði því sem hann vildi ráða. Her Ottómana var nær allur bundinn í Evrópu svo nú fólu þeir Múhameð Alí að kveða í kútinn þessa uppivöðslusömu eyðimerkur-Araba og það tókst syni Múhameðs Alís satt að segja fremur auðveldlega. Seinast féll Ad-Díríaj í hendur Egifta.

Þá var Abdúllah, sonur Sáds, orðinn ímam og var hann handsamaður og fluttur til Istanbúl þar sem hann var dreginn fyrir dóm 1818 fyrir að hafa vanhelgað heilagar borgir og moskur og svívirt hina trúuðu, ekki síst sjíamúslima. Abdúllah var svo heittrúaður Wahhabisti að hann hafði til dæmis lagt blátt bann við tónlist í ríki sínu svo Ottómanar dæmdu hann til að hlusta á fagran lútuleik langa hríð, en svo var hann hálshöggvinn. 

Nýr ættarlaukur

Virtist nú fokið í flest skjól fyrir Sád-fólkinu en þá reis upp nýr ættarlaukur gegn tyrkneskri stjórn. Sá var sonarsonur hins upphaflega emírs Múhameðs bin Sáds og bar nafnið Turki sem óneitanlega hlýtur að teljast kaldhæðnislegt. Árið 1824 náði Turki Ad-Díriaj (sem nú heitir Ríad) frá Tyrkjum og egifskum bandamönnum þeirra. Fremur en að efna til allsherjar stríðs kaus hann svo að vera í orði kveðnu lénsmaður Tyrkjasoldáns. Turki var myrtur áratug síðar af frænda sínum en Fajsal, sonur hans, náði þá völdum.

Það gekk á ýmsu næstu áratugina, hið nýja sádíska ríki hafði ekki bolmagn til að teygja sig aftur til Hejaz, en svo kallast Rauðahafsströnd Arabíuskagans og uppsveitirnar þar sem Medínu og Mekku er meðal annars að finna. Þróaðist þar á endanum sérstakt konungsríki. 

Uppreisnir og mótþrói

Veldi Sád-ættarinnar var því bundið við hásléttuna Najd og svo strönd Persaflóans, þar sem þó skrimtu líka ýmis furstadæmi á útkjálkum. Erjur innan Sád-ættarinnar voru líka tíðar og valdaættin Rasída hjá Haíl veitti henni æ meiri keppni er á 19. öldina leið. Fajsal dó 1865 og synir hans bitust um völdin og geisaði sannkallað borgarastríð um tíma. Að lokum náði Abdul Rahman völdum en mátti enn kljást við uppreisnir og mótþróa og að lokum notaði Rasíd-ættin tækifærið og sópaði Sádum frá völdum árið 1891. Abdul Rahman leitaði hælis fyrst frá furstanum í Katar, svo í Bahrein og síðan Kúveit.

Abdul átti marga syni og þeirra var Abdulaziz elstur, fæddur árið 1875. Hann var gramur mjög yfir því að ættin væri nú frá völdum fallin og setti saman ránsflokka sem fóru með gripdeildum um landsvæði Rasída í nokkur ár. 

Enn stuðst við trúna

Abdulaziz bin Sád reyndist bæði kænn foringi og lagið að hrífa menn með sér. Hann var afar hávaxinn, hraustur og atorkusamur alla tíð á öllum sviðum. Árið 1902 var hann aðeins 27 ára gamall en náði þá að brjótast yfir borgarmúra Ríad með 40 manna lið og tók borgina af Rasída. Margir íbúar Najd flykktust þá til liðs við hann og þótt Rasídar kölluðu á aðstoð Ottómana kom það fyrir lítið. Árið 1906 sigraði her Sáda hersveitir Rasída í úrslitaorrustu um yfirráðin í Najd og Abdulaziz gat farið að treysta sig í sessi sem valdsherra. Hann studdist enn við hina ströngu trú Wahhabíta líkt og forfeður hans og íslömsk lög voru í heiðri höfð.

Á árum fyrri heimsstyrjaldar komu Bretar mjög til sögu á svæðinu því þeim var umhugað um að kveða Tyrki endanlega í kútinn, því trénað Tyrkjaveldið hafði bundið trúss sitt við Þjóðverja, fjendur Breta. Gegn Tyrkjum studdu Bretar við konunginn í Hejaz og þó einkum hinn svonefnda sjaríf í Mekku og í lok heimsstyrjaldarinnar virtist Hussein bin Alí sharíf og kóngur standa uppi með pálmann í höndunum í mestöllum hinum arabíska heimi. Synir hans urðu vissulega kóngar í Jórdaníu og Írak en sjálfur varð hann að hrökklast frá völdum 1824.

Konungsríkið Sádi-Arabía stofnað

Þá hafði Abdulaziz bin Sád treyst sig svo í sessi í Najd að hann var kominn í útrás um mestallan Arabíuskaga og náði Hejaz undir sig og með þar með Medínu og Mekku. Abdulaziz naut þess að hafa stuðning Breta og fékk hjá þeim mikið magn vopna sem þeir skildu eftir í Mið-Austurlöndum þegar heimsstyrjöldinni lauk.

Abdulaziz var nokkuð ótraustur í sessi fyrstu árin, hluti herafla hans gerði uppreisn og vildi fá að halda áfram útþenslu og leggja til dæmis undir sig litlu furstadæmin sem enn lifðu við Persaflóa og auk þess eyða Jórdaníu sem fáir skildu hvaða tilverurétt átti, en Abdulaziz taldi rétt að láta staðar numið í bili. Hann bældi niður uppreisnina með hjálp Breta og 1932 stofnaði hann konungsríkið Sádi-Arabíu.

Heilagt bandalag?

Það voru enn sex ár þangað til olían fannst, svo þetta var fátækt ríki, þjóðin var illa menntuð og atvinnuvegir fábreyttir. Trúin var allsráðandi og alltumlykjandi. Sá sem furðar sig á því að Sádi-Arabía skuli halda svo fast í hina wahhabísku trú, sem leyfir enga upplýsingu, engar nútímatúlkanir á orðum spámannsins, sá hinn sami áttar sig ekki á því að ríkið og trúin hafa verið óaðskiljanleg frá því þeir Múhameð bin Sád og Múhameð al-Wahhab hittust og gerðu með sér bandalag um miðja 18. öld.

Heilagt bandag, segja hinir óteljandi prinsar Sád-ættarinnar. Vanheilagt bandalag, myndu aðrir segja.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.
Tengdar greinar

Flækjusagan

Spilaði Neró á Twitter – nei, fiðlu! – meðan Róm brann?
Illugi Jökulsson
Flækjusagan

Illugi Jökulsson

Spil­aði Neró á Twitter – nei, fiðlu! – með­an Róm brann?

Sá Rómar­keis­ari sem Don­ald Trump er skyld­ast­ur er óum­deil­an­lega Neró. Báð­ir eru sak­að­ir um að hafa lát­ið reka á reið­an­um með­an allt var í volli.
Þegar fjöllin gengu og fólkið dó í hrönnum
Flækjusagan

Þeg­ar fjöll­in gengu og fólk­ið dó í hrönn­um

Fyr­ir 100 ár­um, þann 16. des­em­ber 1920, varð einn mann­skæð­asti jarð­skjálfti sög­unn­ar í Kína. Ein­mitt þá áttu sér stað ógur­leg­ar róst­ur í land­inu.
Árið 2020 var erfitt, en var 1920 einhver barnaleikur?
Illugi Jökulsson
Flækjusagan

Illugi Jökulsson

Ár­ið 2020 var erfitt, en var 1920 ein­hver barna­leik­ur?

Í ág­úst 2013 bað Mika­el Torfa­son rit­stjóri Frétta­blaðs­ins mig að skrifa viku­lega pistla í blað­ið um sögu­leg efni. Þarna varð til greina­flokk­ur­inn Flækj­u­sög­ur, sem ég hef haft mikla ánægju af að halda úti og vona að les­end­ur hafi einnig gam­an af.  Í nóv­em­ber 2015 fluttu Flækj­u­sög­urn­ar heim­ili sitt og varn­ar­þing yf­ir á Stund­ina, sem hef­ur hýst þær síð­an, og á...
Njósnari í aðalstöðvunum: „Hvar er Litli herramaðurinn okkar?“
Illugi Jökulsson
Flækjusagan

Illugi Jökulsson

Njósn­ari í að­al­stöðv­un­um: „Hvar er Litli herra­mað­ur­inn okk­ar?“

Fyr­ir 100 ár­um Sjálf­stæð­is­stríð Íra stóð sem hæst fyr­ir réttri öld.
„Ég hefði aldrei átt að enda hérna“
Flækjusagan

„Ég hefði aldrei átt að enda hérna“

War­ren Har­ding má bú­ast við að losna loks­ins úr sæti versta Banda­ríkja­for­set­ans þeg­ar far­ið verð­ur að meta for­seta­tíð Don­alds Trump.
Risastór járnklumpur en ekki íshnöttur yfir Tunguska 1908? Var siðmenningin í stórhættu?
Illugi Jökulsson
Flækjusagan

Illugi Jökulsson

Risa­stór járnklump­ur en ekki ís­hnött­ur yf­ir Tunguska 1908? Var sið­menn­ing­in í stór­hættu?

Nýj­ar rann­sókn­ir rúss­neskra vís­inda­manna gefa til kynna að járnklump­ur 200 metr­ar í þver­mál hafi strok­ist við and­rúms­loft Jarð­ar yf­ir Síberíu 1908. Mik­il spreng­ing varð þar sem heit­ir Tunguska, en hing­að til hef­ur ver­ið tal­ið að þarna hafi ísklump­ur sprung­ið. Ef járn­steinn­inn hefði náð til Jarð­ar hefði það vald­ið ótrú­leg­um hörm­ung­um.

Mest lesið

Börn grétu yfir hópslagsmálum í Breiðholtinu í dag
1
Fréttir

Börn grétu yf­ir hópslags­mál­um í Breið­holt­inu í dag

Menn í slags­mál­um brutu rúðu í Pizzunni í Hóla­garði í hópslags­mál­um sem áttu sér stað nokkr­um klukku­stund­um eft­ir að vopn­að­ir menn fóru inn í Borg­ar­holts­skóla.
Þorvaldur Gylfason
2
Pistill

Þorvaldur Gylfason

Banka­sýsl­an brenn­ir af

Ann­að er eig­in­lega ekki hægt eins og ástatt er svo við byrj­um á Trump þótt þessi grein fjalli um ann­að mál sem er að mestu – en þó ekki öllu – leyti óskylt hon­um.
Jón Trausti Reynisson
3
Pistill

Jón Trausti Reynisson

Öll hús skipta máli

Tíu at­riði sýna óbæri­leg­an ósam­bæri­leika Búsáhalda­bylt­ing­ar­inn­ar og inn­rás­ar trump­ista í Þing­hús­ið í Washingt­on.
Íslendingar borga 40% meira fyrir matinn
4
Fréttir

Ís­lend­ing­ar borga 40% meira fyr­ir mat­inn

Ís­lend­ing­ar greiða 40 pró­sent hærra verð fyr­ir mat og drykk en að með­al­tali í öðr­um Evr­ópu­ríkj­um, sam­kvæmt nýj­um töl­um. Mat­arkarf­an hér á landi er sú þriðja dýr­asta í Evr­ópu, en var sú dýr­asta ár­ið áð­ur. Laun á Ís­landi voru 60 pró­sent­um hærri en að með­al­tali í Evr­ópu á sama tíma.
Tvöfalt fleiri íbúar á höfuðborgarsvæðinu en gerist á hinum Norðurlöndunum
5
Fréttir

Tvö­falt fleiri íbú­ar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu en ger­ist á hinum Norð­ur­lönd­un­um

Íbú­um sem búa á lands­byggð­inni fækk­aði um 12 pró­sent á tuttt­ugu ára tíma­bili á með­an að lands­mönn­um fjölg­aði um 34 pró­sent. Ná­lægð við sterka byggða­kjarna haml­ar fækk­un.
262. spurningaþraut: Hve margir eru jarðarbúar og hver móðgaði guð?
6
Þrautir10 af öllu tagi

262. spurn­inga­þraut: Hve marg­ir eru jarð­ar­bú­ar og hver móðg­aði guð?

Gæt­ið að þraut­inni frá í gær. * Fyrri auka­spurn­ing: Hver er þessi karl­mað­ur? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.   Hversu marg­ir eru Jarð­ar­bú­ar af mann­kyni? Hér verð­ur að gefa nokk­uð rúmt svig­rúm eða um 300 millj­ón­ir til eða frá. 2.   Hvað heit­ir höf­uð­borg­in í Nepal? 3.   Hvaða fjörð­ur, vog­ur, flói eða vík er á milli Eyja­fjarð­ar og Öx­ar­fjarð­ar? 4.   Hvað heit­ir fé­lag­ið sem...
Tugþúsundir mótmæla breytingum á skimun við brjóstakrabbameini
7
Fréttir

Tug­þús­und­ir mót­mæla breyt­ing­um á skimun við brjóstakrabba­meini

Kon­ur verða nú ekki boð­að­ar í skimun fyrr en við fimm­tugs­ald­ur. Mik­il reiði og áhyggj­ur ríkja vegna breyt­ing­anna. Yf­ir þrjá­tíu þús­und manns skora á Svandísi Svavars­dótt­ur heil­brigð­is­ráð­herra að end­ur­skoða breyt­ing­arn­ar.

Mest deilt

Val um sóttkví en ekki skimun er smuga inn í landið fyrir veiruna
1
StreymiUpplýsingafundir um Covid-19

Val um sótt­kví en ekki skimun er smuga inn í land­ið fyr­ir veiruna

Það er óá­sætt­an­legt að ekki hafi ver­ið brugð­ist við og lög­um breytt svo hægt sé að skylda fólk sem kem­ur til lands­ins í skimun við Covid-19 seg­ir yf­ir­lög­reglu­þjónn. Dæmi eru um að fólk virði ekki fjór­tán daga sótt­kví og það býr til leið fyr­ir veiruna inn í land­ið.
Tugþúsundir mótmæla breytingum á skimun við brjóstakrabbameini
2
Fréttir

Tug­þús­und­ir mót­mæla breyt­ing­um á skimun við brjóstakrabba­meini

Kon­ur verða nú ekki boð­að­ar í skimun fyrr en við fimm­tugs­ald­ur. Mik­il reiði og áhyggj­ur ríkja vegna breyt­ing­anna. Yf­ir þrjá­tíu þús­und manns skora á Svandísi Svavars­dótt­ur heil­brigð­is­ráð­herra að end­ur­skoða breyt­ing­arn­ar.
Tvöföld skimun verður skylda
3
Fréttir

Tvö­föld skimun verð­ur skylda

Svandís Svavars­dótt­ir heil­brigð­is­ráð­herra gef­ur út reglu­gerð í dag sem skyld­ar alla sem til lands­ins koma í tvö­falda sýna­töku vegna Covid-19. Ráð­herra tel­ur að laga­heim­ild­ir standi til þess, ólíkt því sem áð­ur hef­ur ver­ið.
Íslendingar borga 40% meira fyrir matinn
4
Fréttir

Ís­lend­ing­ar borga 40% meira fyr­ir mat­inn

Ís­lend­ing­ar greiða 40 pró­sent hærra verð fyr­ir mat og drykk en að með­al­tali í öðr­um Evr­ópu­ríkj­um, sam­kvæmt nýj­um töl­um. Mat­arkarf­an hér á landi er sú þriðja dýr­asta í Evr­ópu, en var sú dýr­asta ár­ið áð­ur. Laun á Ís­landi voru 60 pró­sent­um hærri en að með­al­tali í Evr­ópu á sama tíma.
Þorvaldur Gylfason
5
Pistill

Þorvaldur Gylfason

Banka­sýsl­an brenn­ir af

Ann­að er eig­in­lega ekki hægt eins og ástatt er svo við byrj­um á Trump þótt þessi grein fjalli um ann­að mál sem er að mestu – en þó ekki öllu – leyti óskylt hon­um.
Jón Trausti Reynisson
6
Pistill

Jón Trausti Reynisson

Öll hús skipta máli

Tíu at­riði sýna óbæri­leg­an ósam­bæri­leika Búsáhalda­bylt­ing­ar­inn­ar og inn­rás­ar trump­ista í Þing­hús­ið í Washingt­on.
Börn grétu yfir hópslagsmálum í Breiðholtinu í dag
7
Fréttir

Börn grétu yf­ir hópslags­mál­um í Breið­holt­inu í dag

Menn í slags­mál­um brutu rúðu í Pizzunni í Hóla­garði í hópslags­mál­um sem áttu sér stað nokkr­um klukku­stund­um eft­ir að vopn­að­ir menn fóru inn í Borg­ar­holts­skóla.

Mest lesið í vikunni

Hefði ekki dottið í hug að ráða sjálfan sig
1
Viðtal

Hefði ekki dott­ið í hug að ráða sjálf­an sig

Bogi Ág­ústs­son hef­ur birst lands­mönn­um á skján­um í yf­ir fjóra ára­tugi og flutt Ís­lend­ing­um frétt­ir í blíðu og stríðu. Hann seg­ir heim­inn hafa breyst ótrú­lega mik­ið til batn­að­ar á þess­um ár­um en því mið­ur halli á ógæfu­hlið­ina í rekstri fjöl­miðla á Ís­landi. Af öll­um þeim at­burð­um sem hann hef­ur sagt frétt­ir af lögð­ust snjóflóð­in fyr­ir vest­an ár­ið 1995 þyngst á hann. Enn þann dag í dag man hann hvernig var að þurfa að lesa upp nöfn þeirra sem dóu í flóð­inu á Flat­eyri.
Íslendingar erlendis í „lockdown“: „Hér er önnur hver manneskja með magasár af ofdrykkju“
2
FréttirCovid-19

Ís­lend­ing­ar er­lend­is í „lockdown“: „Hér er önn­ur hver mann­eskja með maga­sár af of­drykkju“

Mörg lönd Evr­ópu hafa hert regl­ur og jafn­vel sett á út­göngu­bönn eft­ir há­tíð­arn­ar til að ná tök­um á far­aldr­in­um. Hönn­uð­ur í Berlín seg­ist bjart­sýn á að áætlan­ir um að all­ir fái bólu­efni fyr­ir mitt ár gangi eft­ir.
Þrjátíu ára stuðningur Kristjáns Þórs við hagsmuni Samherja
3
Nærmynd

Þrjá­tíu ára stuðn­ing­ur Kristjáns Þórs við hags­muni Sam­herja

Kristján Þór Júlí­us­son, nú­ver­andi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra og fyrr­ver­andi bæj­ar­stjóri á Dal­vík, Ísa­firði og Ak­ur­eyri, hef­ur í 30 ár ver­ið sagð­ur hygla út­gerð­ar­fé­lag­inu Sam­herja. Á síð­ast­liðn­um ára­tug­um hef­ur Kristján Þór ver­ið stjórn­ar­formað­ur Sam­herja, unn­ið fyr­ir út­gerð­ina sem sjómað­ur, um­geng­ist Þor­stein Má Bald­vins­son við mý­mörg til­felli, ver­ið við­stadd­ur sam­kom­ur hjá út­gerð­inni, auk þess sem eig­in­kona hans hann­aði merki fyr­ir­tæk­is­ins.
Börn grétu yfir hópslagsmálum í Breiðholtinu í dag
4
Fréttir

Börn grétu yf­ir hópslags­mál­um í Breið­holt­inu í dag

Menn í slags­mál­um brutu rúðu í Pizzunni í Hóla­garði í hópslags­mál­um sem áttu sér stað nokkr­um klukku­stund­um eft­ir að vopn­að­ir menn fóru inn í Borg­ar­holts­skóla.
Ritstjórinn sem líkti búsáhaldabyltingunni við innrásina í  þinghús Bandaríkjanna var forstjóri „versta banka sögunnar“
5
Greining

Rit­stjór­inn sem líkti búsáhalda­bylt­ing­unni við inn­rás­ina í þing­hús Banda­ríkj­anna var for­stjóri „versta banka sög­unn­ar“

Jón Þór­is­son, rit­stjóri Frétta­blaðs­ins, líkti búsáhalda­bylt­ing­unni á Ís­landi ár­in 2008 og 2009 sam­an, við inn­rás­ina í þing­hús­ið í Washingt­on í síð­ustu viku. Hann stýrði fjár­fest­ing­ar­bank­an­um VBS sem skil­ur eft­ir sig 50 millj­arða skuld­ir, með­al ann­ars við ís­lenska rík­ið.
Eiginkona Kristjáns Þórs Júlíussonar hannaði lógó Samherja
6
Fréttir

Eig­in­kona Kristjáns Þórs Júlí­us­son­ar hann­aði lógó Sam­herja

Guð­björg Ringsted, eig­in­kona Kristjáns Þórs Júlí­us­son­ar, hann­aði lógó­ið sem út­gerð­in Sam­herji not­ar. Hún seg­ir að hún hafi hann­að merk­ið þeg­ar hún bjó á Dal­vík. Þá þeg­ar var Kristján Þór vænd­ur um að ganga er­inda Sam­herja í störf­um sín­um. Síð­an eru lið­in 30 ár.
Hlédís Maren Guðmundsdóttir
7
Pistill

Hlédís Maren Guðmundsdóttir

Heilsu­átak­ið fór úr bönd­un­um

Í byrj­un árs ætl­aði hún rétt að létt­ast að­eins, en heilsu­átak­ið fór úr bönd­un­um.

Mest lesið í mánuðinum

Bragi Páll Sigurðarson
1
Pistill

Bragi Páll Sigurðarson

Bjarna­bylgj­an

„Ég á rétt rúm­lega árs gaml­an strák sem hef­ur ekki hitt ömmu mína og afa síð­an í sum­ar,“ skrif­ar Bragi Páll Sig­urð­ar­son skáld um sótt­varna­brot fjár­mála­ráð­herra.
Sonur Þorsteins Más kemur  fram sem talsmaður Samherja
2
FréttirSamherjaskjölin

Son­ur Þor­steins Más kem­ur fram sem tals­mað­ur Sam­herja

Bald­vin Þor­steins­son, son­ur Þor­steins Más Bald­vins­son­ar, kem­ur fram sem tals­mað­ur fyr­ir­tæk­is­ins í grein þar sem rætt er um mark­aðs­setn­ingu á ís­lensk­um fiski. Fyrr á ár­inu, í kjöl­far Namib­íu­máls Sam­herja, var sagt frá því að Þor­steinn Már hefði selt hluta­bréf sín í Sam­herja til barna sinna.
Hallgrímur Helgason
3
PistillUppgjör 2020

Hallgrímur Helgason

Veir­an vill einka­rekst­ur

„Það þarf að kenna fólki að deyja,“ sagði deyj­andi fað­ir hans, á sama tíma og sam­fé­lag­ið lærði að ótt­ast dauð­ann meira en áð­ur. Hall­grím­ur Helg­son fjall­ar um lær­dóm árs­ins og þá von að rík­is­vald­ið læri að setja heil­brigðis­kerf­ið of­ar öllu.
Þau fá listamannalaun 2021
4
Fréttir

Þau fá lista­manna­laun 2021

2.150 mán­uð­um af lista­manna­laun­um var út­lhut­að til sam­tals 453 lista­manna í dag.
Kvarta undan tapi og kaupa 150 milljóna króna aukaíbúð
5
Fréttir

Kvarta und­an tapi og kaupa 150 millj­óna króna auka­í­búð

Björn Leifs­son, eig­andi World Class, hef­ur hagn­ast veru­lega á rekstri lík­ams­rækt­ar­stöðv­anna, en vildi að fjár­mála­ráð­herra bætti sér upp tap vegna lok­ana í Covid-far­aldr­in­um. Um sama leyti keypti eig­in­kona hans og með­eig­andi 150 millj­óna króna auka­í­búð í Skugga­hverf­inu.
Deildarlæknir á Landspítalanum: „Téður ráðherra ætti að segja af sér - tafarlaust“
6
FréttirCovid-19

Deild­ar­lækn­ir á Land­spít­al­an­um: „Téð­ur ráð­herra ætti að segja af sér - taf­ar­laust“

Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra braut sótt­varn­ar­regl­ur með við­veru í 40-50 manna sam­kvæmi í Ásmund­ar­sal í gær. Deild­ar­lækn­ir seg­ir að sam­kom­an gæti fræði­lega leitt til dauðs­falla. „Ég er ekki að ýkja hérna.“ Brot Bjarna varð­ar 50 þús­und króna sekt.
Lætur ekki óttann aftra sér
7
Viðtal

Læt­ur ekki ótt­ann aftra sér

Þeg­ar Guð­jón Reyk­dal Ósk­ars­son var 15 ára las hann á net­inu að lífs­lík­ur hans væru á enda vegna vöðva­sjúk­dóms­ins Duchenne. Í dag, 29 ára að aldri, vinn­ur hann að doktor­s­verk­efni í erfðafar­alds­fræði og bind­ur von­ir við að lækn­ing finn­ist við sjúk­dómn­um.

Nýtt á Stundinni

Tíræður Blíðfari
Mynd dagsins

Tí­ræð­ur Blíð­fari

„Hann var á grá­sleppu í fyrra­vor, en þá fór skrúf­an af, orð­in gegn­ryðg­uð. Enda er hann Blíð­fari kom­inn á tí­ræðis­ald­ur,“ sagði Hlöðver Krist­ins­son þar sem hann var að huga að bátn­um nið­ur við höfn­ina á Vog­um á Vatns­leysu­strönd fyrr í dag. Nái frum­varp Sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra fram, sem var lagt fram á Al­þingi nú um dag­inn, verð­ur mik­il breyt­ing á veið­un­um. Í stað veiði­daga, eins og ver­ið hef­ur mörg und­an­far­in ár, verð­ur út­gef­inn kvóti á grund­velli veiða und­an­far­inna ára. Grá­sleppu­ver­tíð­in hefst venju­lega upp úr miðj­um mars.
Spilaði Neró á Twitter – nei, fiðlu! – meðan Róm brann?
Illugi Jökulsson
Flækjusagan

Illugi Jökulsson

Spil­aði Neró á Twitter – nei, fiðlu! – með­an Róm brann?

Sá Rómar­keis­ari sem Don­ald Trump er skyld­ast­ur er óum­deil­an­lega Neró. Báð­ir eru sak­að­ir um að hafa lát­ið reka á reið­an­um með­an allt var í volli.
Tvöföld skimun verður skylda
Fréttir

Tvö­föld skimun verð­ur skylda

Svandís Svavars­dótt­ir heil­brigð­is­ráð­herra gef­ur út reglu­gerð í dag sem skyld­ar alla sem til lands­ins koma í tvö­falda sýna­töku vegna Covid-19. Ráð­herra tel­ur að laga­heim­ild­ir standi til þess, ólíkt því sem áð­ur hef­ur ver­ið.
171 mannslát kom til kasta lögreglunnar á síðast ári
FréttirDauðans óvissa eykst

171 mannslát kom til kasta lög­regl­unn­ar á síð­ast ári

Sýni­leg aukn­ing er í fjölda mannsláta sem komu inn á borð lög­regl­unn­ar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu á síð­asta ári mið­að við fyrri ár. Rétt­ar­krufn­ing fór fram í 77 pró­sent til­vika sem er einnig auk­in­ing milli ára.
Óútskýrðum dauðsföllum fjölgar verulega
FréttirDauðans óvissa eykst

Óút­skýrð­um dauðs­föll­um fjölg­ar veru­lega

Veru­leg aukn­ing er á til­fell­um þar sem rétt­ar­meina­fræði­lega rann­sókn þarf til að hægt sé að ákveða dánar­or­sök. Um 20 pró­sent and­láta hér á landi flokk­ast sem ótíma­bær. Rétt­ar­meina­fræð­ing­ur seg­ir að ekk­ert bendi til að sjálfs­víg­um fari fjölg­andi.
TikTok og gamer menningin - Dagný Halla
Karlmennskan - Hlaðvarp#14

TikT­ok og gamer menn­ing­in - Dagný Halla

„Tölvu­leikja­heim­ur­inn er eins og sjúk­lega ýkt týpa af feðra­veld­inu.“ seg­ir Dagný Halla Ág­úst­dótt­ir lækna­nemi, tölvu­leikja­spil­ari og TikT­ok-femín­isti. Dagný hef­ur upp­lif­að mikla for­dóma sem „gamer“ fyr­ir það eitt að vera kven­kyns spil­ari og seg­ir menn­ing­una í tölvu­leikja­heim­in­um vera lit­aða kven­fyr­ir­litn­ingu, ras­isma og able­isma. Unn­ið sé mark­visst gegn stelp­um, þær áreitt­ar, krafð­ar um að vera létt­klædd­ar og seg­ir Dagný best að eiga sam­skipti skrif­lega, svo hún komi ekki upp um kyn sitt. Teng­ir hún þessa menn­ingu við alt right pipe line, al­g­o­rit­hma sam­fé­lags­miðl­anna og hvíta hryðju­verka­menn sem réð­ust inn í þing­hús Banda­ríkj­anna. Dagný veit­ir slá­andi en áhuga­verða inn­sýn í menn­ingu sem er lík­lega hul­in flest­um sem ekki spila tölvu­leiki eða eru virk á TikT­ok.
264. spurningaþraut: Caligula, Jesus Christ Superstar, Lína langsokkur og Álfheiður Ingadóttir
Þrautir10 af öllu tagi

264. spurn­inga­þraut: Caligula, Jes­us Christ Su­per­st­ar, Lína lang­sokk­ur og Álf­heið­ur Inga­dótt­ir

Hér er þraut­in sú síð­an í gær. * Fyrri auka­spurn­ing: Hvaða trú­ar­brögð tengj­ast mann­virk­inu hér að of­an? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.   Hver var Caligula? 2.   Hvaða fræga söng­lag hefst á þessa leið  (í laus­legri ís­lenskri þýð­ingu): „Ungi mað­ur, það er eng­in ástæða til að vera nið­ur­lút­ur, ég segi, ungi mað­ur, taktu þér nú tak, ég segi, ungi mað­ur, því þú ert...
Sigtryggur gíraffi
Mynd dagsins

Sig­trygg­ur gír­affi

Það er einn gír­affi í Hlíð­un­um, hann heit­ir Sig­trygg­ur og er úr járni. Í Afr­íku eru um 70.000 villt­ir gír­aff­ar og hef­ur þeim fækk­að um 40% á síð­ustu ár­um. Þetta eru stór­ar skepn­ur, full­orðn­ir vega þeir tonn og karldýr­in verða um 5,5 metra há, kven­dýr­in eru 40 cm lægri. Gír­aff­ar eru hæstu skepn­ur jarð­ar og verða að með­al­tali 35 ára gaml­ir. IUCN sam­tök­in hafa ný­ver­ið sett gír­affa á lista yf­ir þau dýr sem eru í al­var­legri hættu, næsta stig er rautt: út­rým­ing­ar­hætta.
Öll hús skipta máli
Jón Trausti Reynisson
Pistill

Jón Trausti Reynisson

Öll hús skipta máli

Tíu at­riði sýna óbæri­leg­an ósam­bæri­leika Búsáhalda­bylt­ing­ar­inn­ar og inn­rás­ar trump­ista í Þing­hús­ið í Washingt­on.
Val um sóttkví en ekki skimun er smuga inn í landið fyrir veiruna
StreymiUpplýsingafundir um Covid-19

Val um sótt­kví en ekki skimun er smuga inn í land­ið fyr­ir veiruna

Það er óá­sætt­an­legt að ekki hafi ver­ið brugð­ist við og lög­um breytt svo hægt sé að skylda fólk sem kem­ur til lands­ins í skimun við Covid-19 seg­ir yf­ir­lög­reglu­þjónn. Dæmi eru um að fólk virði ekki fjór­tán daga sótt­kví og það býr til leið fyr­ir veiruna inn í land­ið.
Íslendingar borga 40% meira fyrir matinn
Fréttir

Ís­lend­ing­ar borga 40% meira fyr­ir mat­inn

Ís­lend­ing­ar greiða 40 pró­sent hærra verð fyr­ir mat og drykk en að með­al­tali í öðr­um Evr­ópu­ríkj­um, sam­kvæmt nýj­um töl­um. Mat­arkarf­an hér á landi er sú þriðja dýr­asta í Evr­ópu, en var sú dýr­asta ár­ið áð­ur. Laun á Ís­landi voru 60 pró­sent­um hærri en að með­al­tali í Evr­ópu á sama tíma.
263. spurningaþraut: 007, Blondie, þrjú afmælisbörn og fleira
Þrautir10 af öllu tagi

263. spurn­inga­þraut: 007, Blondie, þrjú af­mæl­is­börn og fleira

Þraut­in í gær! * Fyrri auka­spurn­ing: Hvað heit­ir fjall­ið sem sjá má á mynd­inni hér að of­an? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.   Þessi á líka við mynd­ina hér að of­an. Fjall­ið á mynd­inni prýð­ir al­kunn­ugt vörumerki. Hvaða vörumerki er það? 2.   Í hvaða landi er höf­uð­borg­in Can­berra? 3.   Hver skrif­aði leik­rit­ið um Ríkarð III? 4.   Hvað merk­ir 00 í ein­kenn­is­núm­eri bresku njósna­hetj­unn­ar...