Þessi grein er meira en ársgömul.

Ísland ekki skilið út undan að ástæðulausu

25 af þeim 47 banka­mönn­um sem lentu í fang­elsi vegna brota sem tengj­ast fjár­mála­hrun­inu eru Ís­lend­ing­ar. Er­lend­ir sér­fræð­ing­ar horfðu gátt­að­ir upp á við­skipta­hætti Ís­lend­inga en stjórn­völd huns­uðu hættu­merk­in, hædd­ust að gagn­rýn­end­um og leyfðu ósjálf­bæru banka­kerfi að blása út og hrynja.

25 af þeim 47 banka­mönn­um sem lentu í fang­elsi vegna brota sem tengj­ast fjár­mála­hrun­inu eru Ís­lend­ing­ar. Er­lend­ir sér­fræð­ing­ar horfðu gátt­að­ir upp á við­skipta­hætti Ís­lend­inga en stjórn­völd huns­uðu hættu­merk­in, hædd­ust að gagn­rýn­end­um og leyfðu ósjálf­bæru banka­kerfi að blása út og hrynja.

Ísland hafði málað sig út í horn á haustmánuðum 2008 og glatað trausti Breta og Bandaríkjanna þegar seðlabankar heimsins, með seðlabanka Bandaríkjanna í fararbroddi, réðust í fordæmalausar aðgerðir til bjargar alþjóðlega fjármálakerfinu og gerðu með sér opna lánasamninga um gjaldmiðlaskipti (e. currency swap lines).

„Þetta er tvímælalaust ein mikilvægasta aðgerð í fjármálasögu síðustu áratuga,“ segir Ásgeir Brynjar Torfason, lektor á sviði fjármála og reikningshalds við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands og sérfræðingur í fjármagnsstreymi banka. „Fyrst var þetta neyðaraðgerð bandaríska seðlabankans strax í hruninu til vissra seðlabanka. Síðar, árið 2010, voru samningar helstu seðlabanka heims formfestir með samkomulagi þeirra á milli sem tryggði að ekki yrði gjaldeyrisþurrð í helstu gjaldmiðlum fjármálaheimsins, dollar, evru, pundi, jeni, kanadadollar og svissneskum franka. Þetta samkomulag var síðan gert ótímabundið árið 2013 og upphæðin er ótakmörkuð.“  

Adam Toozeprófessor í sagnfræði við Columbia-háskóla í Bandaríkjunum og höfundur nýrrar metsölubókar um alþjóðlega fjármálahrunið.

Fjallað er ítarlega um gjaldmiðlaskiptasamningana í nýrri bók sagnfræðingsins Adam Tooze um fjármálakreppuna, Crashed: How a Decade of Financial Crises Changed the World, sem vakið hefur mikla athygli. Tooze bendir á að hið gríðarlega umfang gjaldmiðlaskiptasamninga og mikilvægi þeirra hafi í raun fallið í skuggann á umræðunni um björgun einstakra banka og magnbundna íhlutun seðlabanka (e. Quantitative Easing). Seðlabanki Bandaríkjanna hafi reyndar beitt sér fyrir upplýsingaleynd um aðgerðirnar, enda voru þær pólitískt viðkvæmar og snerust um að dæla dollurum í erlendar bankastofnanir án þess að óumdeilt væri að lagaheimild væri fyrir því. Það kaldhæðnislega er að atburðarásin átti sér stað um leið og sú orðræða var áberandi að með fjármálahruninu vestanhafs hefðu Bandaríkin spilað rassinn úr buxunum og yfirburðastaða dollarans í alþjóðakerfinu hlyti nú að heyra sögunni til. Annað kom á daginn og dollaraprentun lék lykilhlutverk í björgun alþjóðlega fjármálakerfisins.

„Þessi aðgerð hefur ekki hlotið mikla umfjöllun eða verið almennt rædd, en hún er tvímælalaust óumflýjanleg afleiðing af þeim björgunaraðgerðum sem seðlabankar heimsins neyddust til að ráðast í þegar fjármálakerfi heimsins var að falla undan eigin þunga. Enginn annar en seðlabankarnir gátu bjargað fjármálakerfinu úr sínum eigin vandræðum,“ segir Ásgeir Brynjar í samtali við Stundina.

Í nýlegri skýrslu Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar stjórnmálafræðiprófessors um erlenda áhrifaþætti bankahrunsins gagnrýnir hann harðlega að Bandaríkjamenn hafi neitað Íslandi um lausafjárfyrirgreiðslu í formi gjaldeyrisskiptasamnings í apríl 2008 en veitt ríkjum á borð við Svíþjóð og Sviss slíka aðstoð. „Meginskýringin á því að bandarísk stjórnvöld neituðu Íslandi um fyrirgreiðslu er líklega sú að Ísland var ekki lengur hernaðarlega mikilvægt í þeirra augum,“ skrifar hann. „Gjaldeyrisskiptasamningur við Bandaríkin hefði hugsanlega gert Seðlabankanum kleift að hafa stjórn á atburðarásinni og fara „sænsku leiðina“, sem sænski seðlabankinn markaði í fjármálakreppunni í Svíþjóð 1991–1992.“ 

Ásgeir Brynjar Torfasonlektor á sviði fjármála og reikningshalds við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands.

Erlendum seðlabönkum
leist ekki á blikuna

Í mars 2008 leituðust bankastjórar Seðlabanka Íslands með óformlegum hætti eftir gjaldmiðlaskipta-samningum við Seðlabanka Bretlands, Seðlabanka Evrópu, Seðlabanka Bandaríkjanna og norræna seðlabanka. Þann 15. apríl sendi svo Davíð Oddsson beiðni þess efnis til Mervyn King seðlabankastjóra Bretlands. King hafnaði beiðninni en bauð hins vegar fram aðstoð sína og kollega sinna við að finna leiðir til að minnka íslenska bankakerfið. Var þetta í samræmi við þau viðvörunarorð sem fram höfðu komið um útlánaþenslu, ofvöxt og veikan eiginfjárgrunn bankakerfisins. Seðlabanki Íslands þekktist ekki boðið en ítrekaði beiðnina um gjaldmiðlaskiptasamning. Því bréfi var ekki svarað. 

Eftir fund seðlabankastjóra G10 landanna í Basel 4. maí 2008 varð ljóst að Seðlabanka Íslands stóðu einvörðungu til boða gjaldmiðlaskiptasamningar við seðlabanka Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar. Haft er eftir Stefan Ingves, seðlabankastjóra Svíþjóðar, í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að óskýrt eignarhald ásamt örum vexti á efnahagsreikningi íslensku bankanna hafi leitt til hættuástands sem íslensk stjórnvöld virtust hvorki átta sig á né skilja hvernig mætti leysa úr.

Gjaldmiðlaskiptasamningar norrænna seðlabanka við Seðlabanka Íslands voru undirritaðir með skilyrðum um að Geir H. Haarde forsætisráðherra myndi þrýsta á íslensku bankana að draga saman stærð efnahagsreikninga sinna með hliðsjón af tillögum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þá var fyrirgreiðslan bundin skilyrðum um að ríkisstjórn Íslands beitti sér fyrir ákveðnum pólitískum aðgerðum og athöfnum af hálfu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. „Ráðherrarnir undirrituðu yfirlýsinguna 15. maí 2008 ásamt bankastjórn Seðlabanka Íslands. Yfirlýsingin var ekki birt opinberlega eða lögð fram á ríkisstjórnarfundi. Lítið varð um efndir á fyrrnefndum loforðum af hálfu ríkisstjórnarinnar sumarið 2008. Það varð ekki til að bæta það orðspor sem fór af íslenskum stjórnvöldum hjá erlendum seðlabönkum,“ segir í rannsóknarskýrslunni. „Þegar þarna var komið sögu voru íslensk stjórnvöld orðin mjög einangruð að þessu leyti á alþjóðavettvangi. Þau áttu því í fá hús að venda þegar kom að falli íslensku bankanna í október 2008.“ 

Óábyrg hegðun gróf undan trausti

En er sanngjarnt að áfellast Bandaríkin og Bretland fyrir að hafa ekki gert gjaldmiðlaskiptasamning við Ísland? „Grundvöllur allra viðskipta er traust, sérstaklega í bankarekstri og allra helst meðal seðlabanka. Og ef menn höfðu tapað trausti þá er ekkert skrítið að þeir hafi ekki fengið lánafyrirgreiðslu,“ segir Ásgeir Brynjar. „Í raun má velta fyrir sér hvort það hefði ekki verið fullkomið ábyrgðarleysi af seðlabankastjóra í öðru landi að veita meira fé að láni inn í kerfið hér á Íslandi eftir allt sem á undan var gengið.“ 

Skráðu þig inn til að lesa

Þú færð 4 greinar fríar í mánuði. Þú hefur síðan val um að styrkja óháða blaðamennsku með áskrift á hagstæðu verði, frá aðeins 1.990 krónum á mánuði.
Leiðbeiningar má nálgast á stundin.is/leidbeiningar.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.
Tengdar greinar

Uppgjörið við uppgjörið

Þunna línan á milli þjóðernisstolts og oflátungsháttar
GreiningUppgjörið við uppgjörið

Þunna lín­an á milli þjóð­ern­is­stolts og of­látungs­hátt­ar

InD­efence-hóp­ur­inn svo­kall­aði beitti þjóð­ern­is­legri orð­ræðu í áróð­urs­stríði við Breta, að mati Markús­ar Þór­halls­son­ar sagn­fræð­ings. Sótt var í 20. ald­ar sögu­skoð­un um gull­öld og nið­ur­læg­ing­ar­tíma­bil Ís­lend­inga­sög­unn­ar. 83 þús­und manns skrif­uðu und­ir „Iceland­ers are not terr­orists“-und­ir­skriftal­ist­ann og hóp­ur­inn or­sak­aði fyrstu þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu lýð­veld­is­tím­ans.
Hvað varð um lykilfólk hrunsins?
FréttirUppgjörið við uppgjörið

Hvað varð um lyk­ilfólk hruns­ins?

Tíu ár eru síð­an að Geir H. Haar­de bað guð að blessa Ís­land og banka­hrun­ið skall á. Stund­in birt­ir af því til­efni yf­ir­lit um helstu leik­end­ur í hrun­inu, hvað þeir höfðu með máls­at­vik að gera og hvað hef­ur á daga þeirra drif­ið frá hruni.
Ráðgáta af hverju Ísland var óviðbúið hruni
ViðtalUppgjörið við uppgjörið

Ráð­gáta af hverju Ís­land var óvið­bú­ið hruni

Svein Har­ald Øygard, norski hag­fræð­ing­ur­inn sem kall­að­ur var til í Seðla­banka Ís­lands til að leysa af Dav­íð Odds­son ár­ið 2009, seg­ir að all­ir al­þjóð­leg­ir að­il­ar hafi séð í hvað stefndi fyr­ir hrun. „Ástar­bréf“ Seðla­bank­ans hafi vald­ið mestu tapi og bank­arn­ir hafi ver­ið ósjálf­bær­ir frá 2007. Hann lýs­ir deil­um við starfs­menn AGS og hvernig „gjald­þrota­leið“ Fram­sókn­ar­flokks­ins hafi taf­ið fyr­ir af­námi hafta. Hann gef­ur út bók um hrun­ið með við­töl­um við fjölda er­lendra og inn­lendra að­ila.

Nýtt á Stundinni

Saga þrælasölunnar ljóslifandi
Myndir

Saga þræla­söl­unn­ar ljós­lif­andi

Ljós­mynd­ar­inn Páll Stef­áns­son hef­ur ekki heyrt jafn sker­andi grát­ur og á safni í Senegal þar sem fjall­að er um þræla­söl­una.
Notar app til að sýna myndlist
Menning

Not­ar app til að sýna mynd­list

Verk Maríu Guðjohnsen nýta sér „gagn­auk­inn veru­leika“ til að draga áhorf­and­ann inn í nýja vídd.
Enginn vill kannast við rasisma
Úttekt

Eng­inn vill kann­ast við ras­isma

Ras­ismi er mik­ið í um­ræð­unni þessa dag­ana en jafn­vel hörð­ustu kyn­þátta­hat­ar­ar vilja oft­ast ekki kann­ast við ras­ista-stimp­il­inn og segja hug­tak­ið ekki eiga við sig. Orð­ið sjálft er þó tölu­vert yngra en marg­ir kynnu að halda og hef­ur skil­grein­ing­in tek­ið breyt­ing­um. Við skoð­um bæði sögu orðs­ins og sögu þeirr­ar kyn­þátta­hyggju sem það lýs­ir.
77. spurningaþraut: Eitt mesta hraungos sögunnar, hvar varð það?
Þrautir10 af öllu tagi

77. spurn­inga­þraut: Eitt mesta hraungos sög­unn­ar, hvar varð það?

Auka­spurn­ing­ar: Hver er reffi­legi ungi mað­ur­inn á efri mynd­inni? Og hver er stúlk­an á neðri mynd­inni? Hinar tíu af öllu tagi eru aft­ur á móti þess­ar: 1.   Í hvaða kjör­dæmi er Sig­urð­ur Ingi Jó­hanns­son formað­ur Fram­sókn­ar­flokks­ins formað­ur? 2.   Hvernig er fram­hald­ið á þess­um orð­um: „Baul­aðu nú Bú­kolla mín ...“ 3.   Hvað heit­ir þorp­ið í Pat­reks­firði? 4.   Hverj­ir urðu heims­meist­ar­ar í...
Sjáanlegt réttlæti
Illugi Jökulsson
Pistill

Illugi Jökulsson

Sjá­an­legt rétt­læti

Það er ekki nóg að mylla rétt­læt­is­ins mali, við þurf­um líka að sjá hana mala.
Söguhetjur og skúrkar í stjórnmálum
Símon Vestarr
Blogg

Símon Vestarr

Sögu­hetj­ur og skúrk­ar í stjórn­mál­um

Skáld­ið Muriel Ru­keyser skrif­aði eitt sinn að al­heim­ur­inn væri gerð­ur úr sög­um, ekki úr atóm­um. Þetta skilj­um við öll. Al­heim­ur­inn sem slík­ur er auð­vit­að sam­sett­ur úr frum­eind­um — eng­inn nema enda­tímaspá­menn með skegg nið­ur að hnjám og lög­heim­ili í Laug­ar­vatns­helli myndu and­mæla því — en hér er­um við ekki að tala um efn­is­heim­inn sjálf­an. Við er­um að tala um al­heim­inn...
Rasískt kynferðisofbeldi gegn konum af asískum uppruna
Úttekt

Rasískt kyn­ferð­isof­beldi gegn kon­um af asísk­um upp­runa

Stund­in ræddi við fjór­ar ís­lensk­ar kon­ur af asísk­um upp­runa, Díönu Katrínu Þor­steins­dótt­ur, Donnu Cruz, Önnu Jia og Dýrfinnu Benitu, sem eiga það sam­eig­in­legt að hafa lent í rasísku kyn­ferð­isof­beldi og kyn­ferð­is­leg­um ras­isma frá því þær voru á grunn­skóla­aldri. Þær segja þol­in­mæð­ina að þrot­um komna og vilja skila skömm­inni þar sem hún á heima.
76. spurningaþraut: Við hvaða fljót stóðu hinar dularfullu menningarborgir?
Þrautir10 af öllu tagi

76. spurn­inga­þraut: Við hvaða fljót stóðu hinar dul­ar­fullu menn­ing­ar­borg­ir?

Auka­spurn­ing­ar: Hvað heit­ir skip­ið á efri mynd­inni? Hvað heit­ir kon­an á neðri mynd­inni? Að­al­spurn­ing­ar: 1.   Fyr­ir nokkr­um ár­um kom út fyrsta hljóm­plata Vík­ings Heið­ars Ólafs­son­ar pí­anó­leik­ara á snær­um þýska út­gáf­uris­ans Deutsche Grammoph­o­ne. Þar lék hann ein­göngu verk eft­ir eitt og sama tón­skáld­ið. Hvað var það? 2.   Hvað heit­ir per­són­an sem Will Fer­rell leik­ur í mynd­inni um Eurovisi­on? 3.   Hvað er...
Vakning 2020
Þórdís Elva Þorvaldsdóttir
Pistill

Þórdís Elva Þorvaldsdóttir

Vakn­ing 2020

Hvað ef við gæt­um hætt við þetta ár?
Jörðin eftir endalok mannkynsins, formleysi og búrlesk
Stundarskráin

Jörð­in eft­ir enda­lok mann­kyns­ins, form­leysi og búr­lesk

Tón­leik­ar, við­burð­ir og sýn­ing­ar 10.-30. júlí.
Upplýsingastjóri Reykjavíkurborgar um eldsvoðann: „Við berum í raun og veru enga ábyrgð“
ÚttektBruninn á Bræðraborgarstíg

Upp­lýs­inga­stjóri Reykja­vík­ur­borg­ar um elds­voð­ann: „Við ber­um í raun og veru enga ábyrgð“

Um ábyrgð eft­ir brun­ann í Vest­ur­bæ Reykja­vík­ur benda mis­mun­andi að­il­ar inn­an borg­ar­yf­ir­valda hver á ann­an. Upp­lýs­inga­stjóri seg­ir borg­ina ekki bera neina ábyrgð gagn­vart leigj­end­um íbúð­ar­inn­ar, en vel­ferð­ar­svið seg­ir þvert á móti að borg­in beri rík­ar skyld­ur til að að­stoða þá.
Fyrir Ísland
Jón Trausti Reynisson
Leiðari

Jón Trausti Reynisson

Fyr­ir Ís­land

Þeg­ar út­lend­ing­arn­ir komu og björg­uðu ís­lensku efna­hags­lífi stóðu land­vætt­ir vakt­ina, vörðu sín vígi og vörn­uðu þeim upp­göngu.