Mest lesið

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu
1

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu

·
Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone
2

Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone

·
Seldi Haffjarðará á tvo milljarða
3

Seldi Haffjarðará á tvo milljarða

·
Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður
4

Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður

·
Frelsi til að vita
5

Jón Trausti Reynisson

Frelsi til að vita

·
Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra
6

Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra

·

Jón Trausti Reynisson

Brenglaðir hvatar í íslensku samfélagi

Hvers vegna fær barnaníðingur uppreist æru án þess að iðrast? Hvers vegna geta þingmenn tekið sér skattfrjálsar greiðslur án þess að við megum vita? Hvers vegna er fjölmiðlum haldið veikum?

Jón Trausti Reynisson

Hvers vegna fær barnaníðingur uppreist æru án þess að iðrast? Hvers vegna geta þingmenn tekið sér skattfrjálsar greiðslur án þess að við megum vita? Hvers vegna er fjölmiðlum haldið veikum?

Brenglaðir hvatar í íslensku samfélagi
Rangir hvatar í íslenska kerfinu Í mörgum tilfellum virkar kerfið ekki á þá leið að hvetja til æskilegrar hegðunar eða þróunar. Stundum hvetur kerfið fólk beint eða óbeint til óheiðarleika og sjálftöku, með leynd og opnum möguleika á að taka sér fé úr ríkissjóði, og stundum virkar kerfið þannig að hagsmunir brotamanna eru teknir fram yfir hagsmuni þolenda.  Mynd: Samsett

Forsenda farsældar okkar er að hvatarnir í samfélaginu séu heilbrigðir. Þannig má ekki fylgja því persónuleg umbun að gera eitthvað sem skaðar aðra eða samfélagið í heild. 

Til þess að hægt sé að meta hvort hvatarnir séu heilbrigðir þarf að ríkja gagnsæi. Við þurfum að geta vitað – og þau þurfa að vita að við vitum. Það er í eftirlitsleysi sem spilling þrífst helst.

Til þess eru meðal annars fjölmiðlar og eftirlitsstofnanir, sem eru misvinsælar hjá ráðamönnum.

Hættulegir hvatar á Alþingi

Eins og Stundin fjallar um í nýjasta tölublaði sínu geta þingmenn fengið verulegar greiðslur, sem eru fyrir utan þær föstu endurgreiðslur og hækkað þingfararkaup, sem fjallað hefur verið um eftir að þingfararkaup var hækkað um 44 prósent án vitundar kjósenda á kjördag. Ef þingmaður keyrir fram og til baka um kjördæmið sitt einu sinni getur hann fengið 100 þúsund krónur skattfrjálst. Við fáum ekki að vita hvaða þingmenn nýta sér þessa heimild og upp að hvaða marki, því skrifstofa Alþingis hefur ákveðið að halda því leyndu, þrátt fyrir þrýsting okkar á að fá upplýsingarnar til að deila með kjósendum.

AlþingiÓtilgreindur hópur þingmanna hefur fengið 170 milljónir króna á síðasta kjörtímabili og fram á þetta í akstursgreiðslur.

Vandamálið er ekki bara að þetta býður upp á að þingmenn taki sér óhóflegar greiðslur úr ríkissjóði. Það sem þetta gerir er að kenna þingmönnum að þeir geta tekið peninga úr ríkissjóði án afleiðinga. Þeim er umbunað fyrir óhófið og komið er í veg fyrir eftirlit kjósenda þeirra.

Þingmaður getur mjög auðveldlega aflað sér milljóna króna á ári í skattfrjálsar greiðslur, sem jafngildir því að fá um 1,8 milljóna króna launauppbót, fyrir akstur sem teldist eðlilegur hjá meðalmanneskjunni og hún fjármagnar sjálf með launum sem greiddur er skattur af. Í raun er hægt að tala um að þeir sem nýta sér ekki þessa opnu heimild verði fyrir fjárhagslegum skaða. Þegar hegnt er fyrir heiðarleika en umbunað fyrir óhóf og óheiðarleika skapast lærdómur sem er afar hættulegur, sérstaklega í stétt sem við viljum síst af öllu að fái þann lærdóm, treystum á að skapi reglur fyrir samfélag okkar og veiti framkvæmdavaldinu aðhald.

Opinn en leynilegur tékki til að færa fé úr ríkissjóði í eigin vasa er ekki aðeins möguleiki á spillingu, heldur líka hvatning til spillingar.

En ábyrgðin liggur hjá Helga Bernódussyni, skrifstofustjóra Alþingis, og þingmönnum sjálfum, sem setja lög.

Slæmir hvatar í fjölmiðlum

Þegar fjölmiðlar eru í svo miklum rekstrarvanda að þeir treysta á hagsmunaaðila til að fjármagna reksturinn brenglast hvatarnir. Í stað þess að treysta eingöngu á að almenningur noti miðlana verður hluti hvatans að hagsmunaaðilarnir sjái hag sinn í umfjöllunum. Hvati eigendanna verður að ráða ritstjóra sem vinnur að hagsmunum þeirra, og hvati þess ritstjóra verður að ráða blaðamenn sem sinna sömu hagsmunum. Þessir hagsmunir eru ekki algildir, en þeir eru engu að síður virkir og að verki. 

Davíð OddssonStærsta ritstjórn landsins er undir stjórn fyrrverandi formanns Sjálfstæðisflokksins.

Þannig hafa farið saman hagsmunir og stuðningur hagsmunaaðila í þeirri ákvörðun útgerðarfélaga sem eiga Morgunblaðið að gera helsta leiðtoga mesta valdaflokks landsins að ritstjóra yfir stærstu ritstjórn landsins.

Fjárhagslegt sjálfstæði fjölmiðla er forsenda ritstjórnarlegs sjálfstæðis, sem er forsenda þess að fjölmiðlar starfi almennt í almannaþágu.

Stjórnvöld á Íslandi hafa fylgt stefnu sem heldur fjölmiðlum í landinu veikum, og afleiðingin er að hagsmuna helsta valdaflokksins er gætt á stærstu ritstjórninni. Það mætti kalla þetta tilviljun, en það mætti líka horfa á það sem skipulegt að íslenska ríkið, undir þeirra stjórn, leggur einna hæsta virðisaukaskatt Evrópu á sölu dagblaða, veitir fjölmiðlum engar skattaívilnanir, ólíkt löndum eins og Noregi, og brýtur stöðugt gegn tjáningarfrelsi blaðamanna með meiðyrðadómum, sem byggðir eru á meiðyrðalögum sem fyrir löngu síðan er búið að leggja fram heilbrigðar breytingartillögur á. Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við völd yfir 80 prósent tímans frá árinu 1974  og niðurstaðan er að formaður flokksins til margra ára stýrir stærstu ritstjórninni og hefur þar með lykilvöld yfir umfjöllunum. Hvað myndum við kalla þetta í öðrum ríkjum?

Formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, hefur gagnrýnt fjölmiðla fyrir að vera bara skel, og varpa fram skoðunum starfsmanna þeirra, eins og Facebook-síða. Sjálfur neitaði hann að svara spurningum Stundarinnar fyrir síðustu alþingiskosningar um stefnu og fyrri verk flokksins, einn flokksformanna. 

Brenglun hvata fyrir fræðimenn

Hannes HólmsteinnSá fræðimaður sem hefur lýst yfir mestum stuðningi við Sjálfstæðisflokkinn hefur fengið mikilvæg verkefni.

Háværasti stuðningsmaður ritstjóra stærstu ritstjórnar landsins og fyrrverandi formanns mesta valdaflokksins hefur fengið umbun sem felst í vel launuðum verkefnum á vegum ríkisins og ríkisfyrirtækja, jafnvel í kvikmyndagerð, en hann er æviráðinn stjórnmálafræðiprófessor. Núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins valdi hann til að gera viðamikla rannsókn á ástæðum íslenska bankahrunsins. Aðrir fræðimenn, sem ekki fengu verkefnið, hljóta að velta fyrir sér hvort þeir hefðu fremur átt að vera háværir stuðningsmenn valdaflokksins til að uppskera tækifæri og lífsgæði sem felast í þeim verkefnum sem flokkurinn útdeilir hugmyndafræðingi sínum með fjármögnun úr sameiginlegum sjóðum okkar. 

Þegar klíka frekar en verðleikar ræður framgangi fólks eru hvatarnir brenglaðir í samfélaginu. Skaðinn af því er óháður skaðanum sem möguleg úttekt á orsakavöldum efnahagshruns verður fyrir þegar höfundurinn er yfirlýstur stuðningsmaður þeirra sem helsta ábyrgð bera.

Viltu græða milljónir eða bæta þjónustu?

Söluræða þeirra stjórnmála- og athafnamanna sem styðja einkarekstur í heilbrigðiskerfinu innifelur gjarnan að með einkarekstri verði þjónusta almennt betri. Á dögunum seldu tveir læknar fyrirtæki sitt á heilbrigðissviði, Art Medica, sem starfar við tæknifrjóvganir til handa fólki sem er í þeirri neyð að ná ekki að eignast börn. Fyrir mörgum er tilgangur lífsins að eignast börn og því er mikið misvægi milli aðstöðu þess og þeirra sem starfrækja þjónustu sem fullnægir þessum tilgangi, rétt eins og þegar fólk missir heilsuna, sem er forsenda allrar lífsvirkni fólks.

Niðurstaðan var að læknarnir tveir höfðu samtals 600 milljónir króna upp úr arðgreiðslum og söluverðmæti fyrirtækisins, en skildu við fyrirtækið vanbúið að tækjabúnaði. Þegar búnaður hafði verið endurnýjaður batnaði árangurinn fyrir fólkið sem þurfti á heilbrigðisþjónustunni að halda. Persónulegir hvatar þeirra voru hins vegar að fá sem hæstar greiðslur og fjárfesta minna í þjónustunni á móti.

Áslaug Arna SigurbjörnsdóttirFormaður menntamálanefndar Alþingis vill auka einkarekstur á skólum.

Við þekkjum þessa hvata líka í rekstri einkarekinna skóla, sem Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður menntamálanefndar Alþingis, þrýstir nú á að fái aukið vægi. Eigendur menntaskólans Hraðbrautar tóku 82 milljónir króna í arð árin 2003 til 2009, og tóku sér síðan 18 milljónir króna í arð út úr skólanum árin 2012–2013 og veittu sjálfum sér 7 milljónir króna í lán 2014 á sama tíma og ríkið sleit samningi sínum við skólann. Opinber framlög höfðu því verið nýtt til þess að fullnægja þeim hvötum eigendanna að taka sjálfum sér sem hæstan arð.

Þar sem einkarekstur í heilbrigðis- og tryggingakerfinu er mestur, í Bandaríkjunum, fer langhæst hlutfall þjóðarframleiðslu til heilbrigðismála, án þess að það endurspeglist í betri heilsu eða meiri ævilengd en annars staðar á Vesturlöndum. Yfir 17 prósent af þjóðarframleiðslu Bandaríkjanna renna í heilbrigðisútgjöld, en um 9 prósent á Íslandi.

Óflekkað mannorð án iðrunar

Í Stundinni er fjallað um að stjórnvöld og forseti Íslands veittu nýverið manni uppreist æru sem var dæmdur fyrir að misnota stjúpdóttur sína „nánast daglega“ í tólf ár. Hann gerði það frá því hún var fimm ára gömul. Hann iðrast ekki, segist dæmdur án sannana, þótt brot hans hafi þótt fullsönnuð á tveimur dómsstigum, en er núna kominn með vottorð upp á óflekkað mannorð. 

Forsenda fyrirgefningar er í fyrsta lagi að taka ábyrgð á gjörðum sínum og í öðru lagi að iðrast og hugsanlega gera yfirbót. En kerfið, ráðherra og forseti framkvæma uppreist æru til handa manninum sameiginlega, án þess að nokkur taki á því ábyrgð, hvorki þau né hann.

Hluti ástæðunnar er að stjórnarskráin gerir ráð fyrir að forseti hafi völd, sem hann þó raunverulega hefur ekki og því álítur hann sig áhrifalausan til að hafna því að framkvæma slíkan gjörning.

Samt höfum við samþykkt nýja stjórnarskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu, fyrir tæpum fimm árum. Staðan er sú að ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni skipað í nefndina sem lofað var að myndi sinna endurskoðun stjórnarskrárinnar, eftir að þingmennirnir ákváðu að samþykkja ekki óbreytta stjórnarskrá óflokksbundins stjórnlagaráðs.

Rétturinn til að nálgast þolendur

Hanna Kristín SkaftadóttirFær ekki nálgunarbann gegn manni sem var handtekinn fyrir ofbeldi gegn henni í Texas.

Aftur er áherslan meiri á rétt geranda í heimilisofbeldismálum. Kona greindi nýlega frá því að hún fær ekki nálgunarbann á mann sem hefur verið handtekinn fyrir að beita hana ofbeldi.

Réttur heimilisofbeldismanna til að nálgast þolendur sína er ríkari en réttur þolendanna til að losna við samskipti við þá. „Núna er ég fangi. Frelsi mitt er lítið sem ekkert. Stöðugur ótti,“ sagði konan í ákalli um breytingar.

„Núna er ég fangi. Frelsi mitt er lítið sem ekkert.“

Heimilisofbeldismenn vita því að þeir geta haldið áfram að beita andlegu ofbeldi þótt þeir hafi verið staðnir að líkamlegu ofbeldi. Það ætti að snúa taflinu við. Ofbeldismaðurinn ætti að eiga í vandræðum að þessu leyti. Hann ætti frekar að verða fyrir frelsisskerðingu en þolandi hans, og þannig myndast heilbrigðari hvatar til hegðunar, hvati til að láta annaðhvort strax af ógnandi samskiptum eða verða fyrir nálgunarbanni.

Lög og reglur þarf að nálgast út frá þeim áhrifum sem þau valda á hegðun fólks, út frá hvötunum. Það er síðan á valdi okkar sem kjósenda og almennra borgara að veita alþingismönnum og ráðherrum þá hvata sem þeir þurfa til að laga brenglaða hvata íslensks samfélags, ekki síst sem viðkemur því að koma í veg fyrir að þeir sinni eigin hagsmunum á kostnað hagsmuna okkar allra. 

Nýjasta tölublað Stundarinnar má finna hér eða í helstu matvöruverslunum.

Tengdar greinar

Leiðari

Frelsi til að vita

Jón Trausti Reynisson

Frelsi til að vita

Jón Trausti Reynisson
·

Ungir sjálfstæðismenn fagna því að upplýsingar séu ekki birtar. Hér eru upplýsingarnar.

Er Ragnar lýðskrumari?

Jón Trausti Reynisson

Er Ragnar lýðskrumari?

Jón Trausti Reynisson
·

Deilan um Lífeyrissjóð verzlunarmanna er nýjasti kaflinn í sögunni sem íslensk stjórnmál og efnahagsmál hverfast um.

Óvinir fólksins

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir og Jón Trausti Reynisson

Óvinir fólksins

·

Við getum því valið að láta sem ekkert sé, látið sem það snerti okkur ekki, hafi ekki áhrif á líf okkar og samfélag, en við vitum samt að það er blekking. Atlaga að frelsi fjölmiðla er atlaga að okkur öllum.

Meðvirkni með siðleysi

Jón Trausti Reynisson

Meðvirkni með siðleysi

Jón Trausti Reynisson
·

Sagan af því hvernig stjórnmálamenn sem sýndu fáheyrt siðleysi náðu að verða miðdepill þjóðfélagsumræðu á Íslandi.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu
1

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu

·
Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone
2

Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone

·
Seldi Haffjarðará á tvo milljarða
3

Seldi Haffjarðará á tvo milljarða

·
Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður
4

Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður

·
Frelsi til að vita
5

Jón Trausti Reynisson

Frelsi til að vita

·
Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra
6

Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra

·

Mest deilt

Frelsi til að vita
1

Jón Trausti Reynisson

Frelsi til að vita

·
Hamingja er
2

Didda Jónsdóttir

Hamingja er

·
Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður
3

Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður

·
Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu
4

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu

·
Stuð í Feneyjum
5

Stuð í Feneyjum

·
Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra
6

Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra

·

Mest deilt

Frelsi til að vita
1

Jón Trausti Reynisson

Frelsi til að vita

·
Hamingja er
2

Didda Jónsdóttir

Hamingja er

·
Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður
3

Íslendingar spyrji sig hvort Trump sé bandamaður

·
Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu
4

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu

·
Stuð í Feneyjum
5

Stuð í Feneyjum

·
Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra
6

Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra

·

Mest lesið í vikunni

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu
1

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu

·
Seldu nær heila götu og fengu 2,2 milljarða hvor
2

Seldu nær heila götu og fengu 2,2 milljarða hvor

·
Eigendur stærstu útgerðarfyrirtækja græddu hundruð milljóna í fyrra
3

Eigendur stærstu útgerðarfyrirtækja græddu hundruð milljóna í fyrra

·
Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone
4

Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone

·
Davíð Oddsson með 5,3 milljónir á mánuði
5

Davíð Oddsson með 5,3 milljónir á mánuði

·
Kaupþingsmenn meðal þeirra tekjuhæstu á Seltjarnarnesi
6

Kaupþingsmenn meðal þeirra tekjuhæstu á Seltjarnarnesi

·

Mest lesið í vikunni

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu
1

Listi yfir tekjuhæsta 1 prósentið á Íslandi birtur í hátekjublaðinu

·
Seldu nær heila götu og fengu 2,2 milljarða hvor
2

Seldu nær heila götu og fengu 2,2 milljarða hvor

·
Eigendur stærstu útgerðarfyrirtækja græddu hundruð milljóna í fyrra
3

Eigendur stærstu útgerðarfyrirtækja græddu hundruð milljóna í fyrra

·
Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone
4

Kynna sig sem nýtt símafyrirtæki en eru eign Vodafone

·
Davíð Oddsson með 5,3 milljónir á mánuði
5

Davíð Oddsson með 5,3 milljónir á mánuði

·
Kaupþingsmenn meðal þeirra tekjuhæstu á Seltjarnarnesi
6

Kaupþingsmenn meðal þeirra tekjuhæstu á Seltjarnarnesi

·

Nýtt á Stundinni

Orsakir og afleiðingar – Nokkur orð um stóra samhengið

Sólveig Anna Jónsdóttir

Orsakir og afleiðingar – Nokkur orð um stóra samhengið

·
Ábyrgð okkar á Amazonskógunum

Lífsgildin

Ábyrgð okkar á Amazonskógunum

·
Lambahryggir, kolefnisskattar, umhverfið og frelsi bænda

Ólafur Margeirsson

Lambahryggir, kolefnisskattar, umhverfið og frelsi bænda

·
Hamingja er

Didda Jónsdóttir

Hamingja er

·
Hvernig NRA varð að hættulegustu samtökum Bandaríkjanna

Hvernig NRA varð að hættulegustu samtökum Bandaríkjanna

·
Óráðsdraumur Of Monsters and Men rætist

Óráðsdraumur Of Monsters and Men rætist

·
Seldi Haffjarðará á tvo milljarða

Seldi Haffjarðará á tvo milljarða

·
Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra

Kaupfélagsstjórinn lang tekjuhæstur á Norðurlandi vestra

·
Mestur munur á tekjuháum körlum og konum í Reykjavík

Mestur munur á tekjuháum körlum og konum í Reykjavík

·
Vinir sem sameinuðust í matarást

Vinir sem sameinuðust í matarást

·
Stuð í Feneyjum

Stuð í Feneyjum

·
Afmæli borgarinnar, tilfinningaskynjun og skilvirkt gjörningaverk

Afmæli borgarinnar, tilfinningaskynjun og skilvirkt gjörningaverk

·