Þessi grein er rúmlega 3 mánaða gömul.

Breytt heimsmynd

Lýð­ræð­ið hafði sigr­að ger­ræð­ið, vís­indi og vel­meg­un veittu öfl­uga vörn gegn faröldr­um og öfl­ug­ir, stór­ir og skil­virk­ir fjár­mála­mark­að­ir rík­ustu landa heims áttu að geta stað­ið af sér hvaða efna­hags­áföll sem er. Þar til ann­að kom í ljós.

Breytt heimsmynd

Þótt 20. öldin hafi skilað langmestu efnahagslegu framförum mannkynssögunnar og gerbreytt lífskjörum milljarða manna þá var hún líka öld mikilla hörmunga, að mestu af mannavöldum. Tvær mannskæðustu styrjaldir sögunnar voru háðar, kjarnorkuvopn þróuð og notuð á borgir, milljónir féllu úr hungri vegna ógnarstjórnar í nafni kommúnisma í Kína, Úkraínu og víðar, þjóðarmorð voru framin, kreppan mikla skall á og vitaskuld farsóttir, þar á meðal spænska veikin.

Undir lok síðustu aldar, með nýja í sjónmáli, var þó hægt að fyllast bjartsýni. Hrun sovétkerfisins virtist marka endalok kalda stríðsins og gera þriðju heimsstyrjöldina nánast óhugsandi. Lýðræðið hafði sigrað gerræðið, vísindi og velmegun veittu öfluga vörn gegn faröldrum og öflugir, stórir og skilvirkir fjármálamarkaðir ríkustu landa heims áttu að geta staðið af sér hvaða efnahagsáföll sem er. Við blasti friður, lýðræði og velmegun í sífellt fleiri löndum. Þótt enn væru margir jarðarbúar sárafátækir þá fækkaði þeim í sífellu eftir því sem fleiri ríki náðu tökum á sínum efnahagsmálum.

Hryggjarstykkið í Sovétríkjunum, Rússland, sleppti hendinni af nýlenduveldi sínu, henti kommúnistum út, leyfði frjálsa fjölmiðlun, hélt kosningar og einkavæddi. Slíkt Rússland virtist ætla að verða hættulítið fyrir heimsfriðinn, þótt það fengi þúsundir kjarnavopna í vöggugjöf frá forveranum. Vissulega bjuggu ekki nándar nærri allir jarðarbúar við lýðræði. Fjölmennasta ríki heims, Kína, var stjórnað af flokksklíku en jafnvel þar virtist áherslan fyrst og fremst vera á viðskipti og aukna velmegun. Lífskjör þar eystra snarbötnuðu eftir margra áratuga hörmungar og Kína varð stærsta iðnríki heims.

21. öldin hófst var hins vegar varla hafin þegar þessi fagra framtíðarsýn fölnaði. Stríð og hryðjuverkaárásir voru ekki liðin tíð. Írak, Sýrland, Afganistan og mörg fleiri ríki voru hart leikin. Tvíburaturnarnir hrundu. Friðurinn var úti.

Plágur 20. aldarinnar sneru síðan aftur hver á fætur annarri. Fjármálakrísa skall á 2008. Alþjóðlega fjármálakerfinu og fjölmörgum galtómum ríkiskössum var bjargað með miklum harmkvælum. Fordæmalaus peningamyndun helstu seðlabanka bjargaði ríkissjóðunum, hélt öðrum fjármálafyrirtækjum á floti og kýldi upp eignaverð sem ella hefði verið í frjálsu falli.

Rétt þegar menn náðu andanum aftur eftir fjármálakrísuna kom svo Covid. Þótt manntjónið yrði ekki nándar nærri jafnmikið og í verstu heimsfaröldrum sögunnar þá var efnahagsáfallið gríðarlegt og auðvitað öll sú röskun á mannlífinu sem af faraldrinum leiddi. Viðbrögðin við efnahagsáfallinu af hálfu hins opinbera voru um margt furðulík þeim sem gripið hafði verið til rúmum áratug áður. Prentvélar helstu seðlabanka voru ræstar á ný, með enn meiri afköstum en í fjármálakrísunni. Þegar mest gekk á, vorið 2020, bjó seðlabanki Bandaríkjanna til 1.000 milljarða Bandaríkjadala á mánuði, miklu meira en haustið 2008.

Covid var auðvitað ekki búið, þótt það virtist glitta í ljósið við gangamunnann, þegar þriðja stóráfallið skók heimsbyggðina. Mestu styrjaldarátök í Evrópu frá lokum síðari heimsstyrjaldar vegna árásar Rússlands á Úkraínu. Vitfirringsleg tilraun Pútíns Rússlandsforseta til að endurreisa sovéska nýlenduveldið hefur valdið dauða þúsunda, sprengt stóra hluta Úkraínu í tætlur og valdið raunverulegri hættu á þriðju heimsstyrjöldinni, milli Nató og Rússlands. Jafnvel gætu Kínverjar dregist inn í átökin við hlið Rússa. Beitingu kjarnorkuvopna er hótað. Milljónir eru á örvæntingarfullum flótta.

Þegar þetta er ritað liggur ekki fyrir hvernig og hvenær stríðinu í Úkraínu lýkur. Það er því vart annað hægt en að skoða sviðsmyndir, sem liggja svona nokkurn veginn á rófinu frá kjarnorkustríði stórveldanna og yfir í stríðslok og friðarsamninga einhvern tíma á næstunni. Besta sviðsmyndin er líklega að Rússar sparki blóðþyrsta einræðisherranum í Moskvu út í hafsauga og landið verði friðsælt lýðræðisríki, í sátt og samlyndi við nágranna sína. Það hljómar sem óhófleg bjartsýni nú en höfum í huga að þetta tókst í flestum öðrum hlutum sovétveldisins fyrrverandi fyrir rúmum 30 árum.

„Besta sviðsmyndin er líklega að Rússar sparki blóðþyrsta einræðisherranum í Moskvu út í hafsauga“

Pútín hefur valdið sinni eigin þjóð skelfilegu tjóni með þessu feigðarflani sínu, þúsundir hermanna hafa fallið, hergögn tapast, landið er einangrað með orðstír í rúst og sætir hörðustu efnahagsþvingunum sem um getur. Jafnvel þótt stríðinu ljúki og samið verði um afnám þvingana þá mun Rússland ekki ná aftur sömu efnahagslegu stöðu í ljósi þess að lönd Vestur-Evrópu munu leggja allt kapp á að verða ekki í framtíðinni háð Rússlandi í orkumálum. Það er líka kaldhæðni örlaganna fyrir Pútín að bröltið í honum hefur ekki bara sameinað Úkraínumenn heldur gefið Nató skýrt hlutverk og tilgang og stóraukið stuðning við það, meðal annars í Svíþjóð og Finnlandi. Norðurlöndin tvö gætu jafnvel gengið í bandalagið þrátt fyrir hótanir Pútíns um að það hefði slæmar afleiðingar.

Raungerist bjartasta sviðsmyndin, friður kemst á í Úkraínu og lýðræði í Rússlandi (og Hvíta-Rússlandi) þá verður tjónið vegna stríðsins í Úkraínu vissulega verulegt og mannfallið skelfilegt en efnahagsáfallið verður ekki varanlegt. Skemmdirnar eru þegar orðnar miklar en í hinu stóra samhengi hlutanna vel viðráðanlegar. Einhvers konar Marshall-aðstoð frá nágrannalöndunum í vestri gæti gert Úkraínu kleift að byggja hratt upp aftur heimili, innviði, verksmiðjur og annað sem hefur eyðilagst í stríðinu. Framtíðarhorfur fyrir efnahagslífið væru bjartar í gjöfulu landi með nánari samþættingu við löndin í vestri og líklega inngöngu í ESB. Úkraína hefði alla burði til að bjóða íbúum sínum svipuð lífskjör og til dæmis í Póllandi eða Eystrasaltsríkjunum eftir tiltölulega stuttan tíma.

Aðrar sviðsmyndir eru miklu dekkri. Langvarandi stríðsátök, leppstjórn, skipting landsins í austur og vestur og jafnvel átök sem blossa upp hvað eftir annað – Rússar hafa ráðist þrisvar inn í Úkraínu frá árinu 2014 og gætu hæglega gert það oftar. Jafnvel kalt stríð yrði óhemju dýrt. Lönd Vestur-Evrópu hafa nú hvert á fætur öðru tilkynnt um stórauknar fjárveitingar til varnarmála, oft miðað við 2% af vergri landsframleiðslu. Það er sárgrætilegt að verja slíku fé í hermenn og stríðstól, jafnvel þótt stríðstólin standi ónotuð. Í köldu stríði með Úkraínu sem miðpunkt myndu Úkraínumenn sjálfir þurfa að verja óhemju fé í varnarmál, mun meira en 2% af landsframleiðslu, og vitaskuld Rússar líka.

Slíkt kalt stríð myndi bætast við aðrar áskoranir sem Evrópulönd og raunar heimurinn allur stendur frammi fyrir. Sérstaklega skiptir hnattræn hlýnun máli en einnig lýðfræðileg þróun því að Evrópubúar eru að eldast hratt, uppgangur andlýðræðislegra afla í ýmsum Evrópulöndum og Bandaríkjunum er ískyggilegur og margt fleira. Það er líka alveg óleyst vandamál hvernig og hvort á að vinda ofan af öllum þeim aðgerðum sem gripið var til af helstu seðlabönkum heims, fyrst vegna fjármálakrísunnar og svo vegna Covid.

Þróunin í Kína er líka verulegt áhyggjuefni. Stjórnvöld í Peking hafa ekki beitt her sínum svo að heitið getur utan landamæranna áratugum saman en veitt óhemju fé í að byggja hann upp og beita mikilli hörku innanlands þegar þeim þykir sér ógnað. Minnihlutahópar, eins og Uighurar, sæta ofsóknum, stjórnin í Peking sveik gefin loforð um að varðveita sérstöðu Hong Kong og er með sífellt meira ógnandi tilburði vegna Taívan.

Kína er miklu öflugra ríki hernaðarlega og efnahagslega en Rússland og öll átök milli landsins og vesturvelda, jafnvel þótt ekki brjótist út stríð, gætu valdið miklu tjóni. Það virðist enn ólíklegra að Kína breyti um stefnu og þróist í lýðræðisátt en að Rússland geri það. Kverkatak kommúnistaflokksins er of sterkt. Meðan flokkurinn getur skilað bættum lífskjörum, stýrt fjölmiðlun og raunar öllu aðgengi að upplýsingum og miskunnarlaust bælt niður andóf þá missir hann ekki auðveldlega stjórnartökin. Staðan er allt önnur í Rússlandi þar sem Pútín er með allt niður um sig, lífskjör fara hratt versnandi, stjórnkerfið er gerspillt, landið einangrað og jafnvel helsta stoltið, herinn, er að bíða niðurlægjandi ósigur. Það gæti sópað Pútín út af sviðinu en það er auðvitað engin trygging fyrir að ekki komi annar svipaður í staðinn, jafnvel verri. Það er engin lýðræðishefð í Rússlandi.

„Það er auðvitað engin trygging fyrir að ekki komi annar svipaður í staðinn, jafnvel verri“

Við á Íslandi leikum ekki stórt hlutverk á heimssviðinu en þurfum að takast á við það sem að okkur snýr. Í varnarmálum er staðan fyrir Ísland tiltölulega einföld, við erum og verðum herlaus þjóð í Nató. Ekkert annað er í sjónmáli. Getum búist við meiri umsvifum Nató hérlendis en það hefur vart teljandi áhrif á mannlíf eða efnahagslíf. Hryðjuverkaógn eða hætta á netárásum kalla kannski á viðbúnað innlendra aðila en það ætti að vera vel leysanlegt viðfangsefni.

Í efnahagsmálum er líka ekkert annað í sjónmáli en að halda okkar striki, þétt upp að nágrannalöndunum og samstíga þeim, meðal annars þegar kemur að efnahagslegum refsiaðgerðum. EES-samningurinn með sínum kostum og göllum mun áfram móta umgjörð íslensks efnahagslífs. Samskiptin við Rússland gætu orðið góð eftir Pútín en það fer þó auðvitað eftir því hver þróunin verður þar. Ólýðræðislegt Rússland með forystu sem dreymir um endurreisn hrunins nýlendukerfis verður ekki góður félagi í viðskiptum eða öðrum samskiptum. Íslandi tókst þó furðuvel að eiga viðskipti við Sovétríkin á sínum tíma, meðal annars umfangsmikil vöruskipti.

Stríðið í Úkraínu hefur einhver efnahagsáhrif hérlendis til skamms tíma en varla veruleg ef átökin breiðast ekki út. Viðskipti við Rússland, Hvíta-Rússland og Úkraínu vega ekki það þungt í íslensku efnahagslífi. Hækkun á olíu og ýmsu öðru sem við flytjum inn skiptir máli en það er vel viðráðanlegt. Áhrifin á ferðaþjónustu gætu orðið einhver en erfitt að leggja mat á það nú.

Það verður erfiðara að móta stefnu gagnvart Kína. Raunar veruleg áskorun. Íslendingum stendur engin augljós hernaðarógn af Kínverjum og viðskipti milli landanna hafa verið lífleg, meðal annars á grundvelli fríverslunarsamnings. Hve langt við viljum ganga til að tengjast Kínverjum er engu að síður verulegt álitamál. Samúð Íslendinga liggur hjá hinum undirokuðu og við styðjum lýðræði, mannréttindi og tjáningarfrelsi. Kunnum, sem betur fer, ekki að þegja og viljum það ekki. Það getur hæglega leitt til árekstra við kommúnistastjórnina í Peking. Smáríki sem strjúka Kínastjórn öfugt eiga ekki von á góðu. Litháar fundu fyrir því í fyrra þegar þeir settu vitlaust (frá sjónarhóli Peking) skilti á sendiskrifstofu Taívana í Vilníus. Þá froðufelldu orðum hlaðnir kommúnistaleiðtogarnir. Norðmenn fengu svipaðar sendingar þegar þeir veittu vitlausum (frá sjónarhóli Peking) manni friðarverðlaun Nóbels árið 2010, andófsmanninum Liu Xiaobo. Það kallaði yfir Norðmenn refsiaðgerðir Kínverja í sex ár. Litáar geta átt von á einhverju svipuðu.

Við aðstæður sem þessar er ekki hægt annað en að fagna því að hafa fæðst og búa í friðsælu lýðræðisríki með afar góð lífskjör. Vonandi munu miklu fleiri jarðarbúar ná þeirri stöðu á 21. öldinni, þótt öldin hafi nú ekki byrjað sérstaklega gæfulega. Við sem búum við þessi forréttindi hljótum að gera hvað við getum til að reyna að stuðla að því.

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið

Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
1
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
Illugi Jökulsson
2
Pistill

Illugi Jökulsson

Þeg­ar full­orð­ið fólk ger­ir sig að fífli

Rétt eins og flokk­ur­inn hef­ur þeg­ar sann­að að hann er ekki leng­ur vinstri­hreyf­ing með þjónk­un sinni við efna­hags­stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, þá er nú morg­un­ljóst að hann er ekki held­ur grænt fram­boð, skrif­ar Ill­ugi Jök­uls­son um Vinstri græn.
Djarfar fullyrðingar eftir hálftíma vettvangsferð plastsendinefndar
3
FréttirPlastið fundið

Djarf­ar full­yrð­ing­ar eft­ir hálf­tíma vett­vangs­ferð plast­sendi­nefnd­ar

Úr­vinnslu­sjóð­ur ætl­ar ekk­ert að að­haf­ast vegna ís­lenska plasts­ins sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð. Sendi­nefnd sem fór á stað­inn og komst að þeirri nið­ur­stöðu að þar væri ein­ung­is lít­ið magn af ís­lensku plasti virð­ist hafa byggt þá nið­ur­stöðu sína á hæpn­um for­send­um. Full­yrð­ing­ar í skýrslu nefnd­ar­inn­ar stand­ast ekki skoð­un.
Stjarnfræðilegur kostnaður Úkraínustríðsins
4
FréttirÚkraínustríðið

Stjarn­fræði­leg­ur kostn­að­ur Úkraínu­stríðs­ins

Mörg hundruð falla í inn­rás Rússa í Úkraínu á degi hverj­um, mann­tjón­ið eykst sí­fellt og ólýs­an­leg­ar hörm­ung­ar þar víða dag­legt brauð. Þess ut­an eru efna­hags­leg­ar ham­far­ir að eiga sér stað í Úkraínu en þær voru raun­ar hafn­ar áð­ur en inn­rás­in hófst. Út­lit­ið var svart fyr­ir en nú er stór hluti lands­ins ein rjúk­andi rúst og vegna land­lægr­ar spill­ing­ar mun reyn­ast erfitt að fá fjár­hags­að­stoð er­lend­is frá til upp­bygg­ing­ar að stríðs­lok­um.
Myndi örugglega aldrei fara neitt ef hún vissi allt
5
MenningHús & Hillbilly

Myndi ör­ugg­lega aldrei fara neitt ef hún vissi allt

Covid-far­ald­ur­inn birt­ist ljós­lif­andi á nýj­asta lista­verki lista­kon­unn­ar Eirún­ar Sig­urð­ar­dótt­ur, Raun­tím­ar­efl­in­um, sem var saumað­ur með­an á far­aldr­in­um stóð. Ref­ill­inn tók mið af stöðu far­ald­urs­ins á hverj­um tíma og var loka­út­kom­an því ekki fyr­ir­fram ákveð­in.
Reykvísk skrifstofukona umlukin svartadauða
6
Viðtal

Reyk­vísk skrif­stofu­kona um­lukin svarta­dauða

Auð­ur Har­alds rit­höf­und­ur seg­ir að Guð sé al­gjör­lega að­gerð­ar­laus og þess vegna sé tit­ill bók­ar henn­ar sem var að koma út: Hvað er Drott­inn að drolla? Sag­an fjall­ar um reyk­víska skrif­stofu­konu í nú­tím­an­um sem fer í tíma­ferða­lag alla leið aft­ur til árs­ins 1346 og lend­ir inni í miðj­um svarta­dauða.
Bjarni undir í rannsókn Ríkisendurskoðunar
7
Fréttir

Bjarni und­ir í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar

Sú end­ur­skoð­un­ar­áætl­un sem lagt var af stað með í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar á sölu rík­is­ins á hlut­um í Ís­lands­banka snýr fyrst og fremst að Banka­sýslu rík­is­ins. Guð­mund­ur Björg­vin Helga­son rík­is­end­ur­skoð­andi seg­ir að fjár­mála­ráð­herra og ráðu­neyti hans séu líka und­ir og að áætl­un­in taki breyt­ing­um eft­ir því sem rann­sókn­inni vindi fram.

Mest deilt

„Ég mun aldrei fyrirgefa þeim“
1
Fréttir

„Ég mun aldrei fyr­ir­gefa þeim“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir seg­ist aldrei muni fyr­ir­gefa sam­fé­lag­inu í Garði fyr­ir að hafa brugð­ist dótt­ur henn­ar og út­hróp­að sem lyg­ara eft­ir að hún greindi frá því þeg­ar hún var tólf ára að mað­ur í bæn­um hefði beitt hana kyn­ferð­isof­beldi, fyrst þeg­ar hún var átta ár göm­ul. Mað­ur­inn sem var á sex­tugs­aldri á þess­um tíma var dæmd­ur í átján mán­aða fang­elsi fyr­ir að hafa ít­rek­að beitt Lilju, dótt­ur Krist­ín­ar Sól­eyj­ar, of­beldi.
Konur í Bandaríkjunum hafa verið sviptar réttinum til þungunarrofs
2
Fréttir

Kon­ur í Banda­ríkj­un­um hafa ver­ið svipt­ar rétt­in­um til þung­un­ar­rofs

Hæstirétt­ur Banda­ríkj­anna snéri við fyrri nið­ur­stöðu sem tryggðu rétt kvenna til að láta rjúfa með­göngu. Rétt­ur­inn var tryggð­ur fyr­ir fimm­tíu ár­um síð­an í máli Roe gegn Wade en nú hef­ur dóm­stóll­inn ákveð­ið að stjórn­ar­skrá lands­ins tryggi ekki sjálfs­ákvörð­un­ar­rétt kvenna. Fóst­ur­eyð­ing­ar urðu sjálf­krafa bann­að­ar í fjölda fylkja við upp­kvaðn­ingu dóms­ins.
Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
3
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
Jón Trausti Reynisson
4
Leiðari

Jón Trausti Reynisson

Meist­ar­ar mála­miðl­ana

Hvers vegna skil­ur fólk ekki fórn­ir Katrín­ar Jak­obs­dótt­ur?
Hvað kom fyrir Kidda?
5
Rannsókn

Hvað kom fyr­ir Kidda?

Hálfri öld eft­ir að til­kynnt var um bíl­slys í Óshlíð á milli Bol­ung­ar­vík­ur og Ísa­fjarð­ar er lög­regl­an loks að rann­saka hvað átti sér stað. Lík Krist­ins Hauks Jó­hann­es­son­ar, sem lést í slys­inu, var graf­ið upp og bein hans rann­sök­uð. Son­ur og hálf­bróð­ir Krist­ins urðu til þess yf­ir­völd skoða loks­ins, marg­saga vitni og mynd­ir af vett­vangi sem urðu til þess að mál­ið var tek­ið upp að nýju.
Fundu týndar dagbækur Bíbíar: „Hún fékk aldrei séns“
6
Menning

Fundu týnd­ar dag­bæk­ur Bíbí­ar: „Hún fékk aldrei séns“

Sagn­fræð­ing­arn­ir Sól­veig Ólafs­dótt­ir og Sig­urð­ur Gylfi Magnús­son og pró­fess­or­inn Guð­rún Val­gerð­ur Stef­áns­dótt­ir fundu nýj­ar heim­ild­ir eft­ir Bjargeyju Kristjáns­dótt­ur, eða Bíbí, þeg­ar þau voru að kynna nýja bók henn­ar í Skaga­firði. Saga Bjargeyj­ar er átak­an­leg en henni var kom­ið fyr­ir á öldrun­ar­heim­ili á Blönduósi þeg­ar hún var á fer­tugs­aldri en hún var með efna­skipta­sjúk­dóm sem lít­il þekk­ing var á ár­ið 1927 þeg­ar hún fædd­ist.
Íslenski fréttaritarinn í boðsferð með Rússum: „Ísland ekki á góðri leið“
7
ViðtalÚkraínustríðið

Ís­lenski frétta­rit­ar­inn í boðs­ferð með Rúss­um: „Ís­land ekki á góðri leið“

Hauk­ur Hauks­son hef­ur ver­ið frétta­rit­ari í Moskvu í þrjá ára­tugi og hef­ur nú far­ið í þrjár boðs­ferð­ir með rúss­neska hern­um í Aust­ur-Úkraínu. Hauk­ur tel­ur fjölda­morð Rússa í Bucha „hlægi­legt dæmi“ um „setup“, en trú­ir því ekki að rúss­neski her­inn blekki hann.

Mest lesið í vikunni

„Ég mun aldrei fyrirgefa þeim“
1
Fréttir

„Ég mun aldrei fyr­ir­gefa þeim“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir seg­ist aldrei muni fyr­ir­gefa sam­fé­lag­inu í Garði fyr­ir að hafa brugð­ist dótt­ur henn­ar og út­hróp­að sem lyg­ara eft­ir að hún greindi frá því þeg­ar hún var tólf ára að mað­ur í bæn­um hefði beitt hana kyn­ferð­isof­beldi, fyrst þeg­ar hún var átta ár göm­ul. Mað­ur­inn sem var á sex­tugs­aldri á þess­um tíma var dæmd­ur í átján mán­aða fang­elsi fyr­ir að hafa ít­rek­að beitt Lilju, dótt­ur Krist­ín­ar Sól­eyj­ar, of­beldi.
Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
2
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
„Það bara hrundi allt“
3
Eigin Konur#93

„Það bara hrundi allt“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir, mamma Lilju Bjark­lind sem sagði sögu sína í Eig­in kon­um fyr­ir nokkr­um vik­um, stíg­ur nú fram í þætt­in­um og tal­ar um of­beld­ið sem dótt­ir henn­ar varð fyr­ir og af­leið­ing­ar þess. Hún seg­ir að allt hafi hrun­ið þeg­ar Lilja, þá tólf ára, sagði henni frá því að mað­ur sem stóð til að myndi flytja inn til fjöl­skyld­unn­ar, hefði beitt hana kyn­ferð­is­legu of­beldi. Krist­ín Sól­ey seg­ir mik­il­vægt að öll fjöl­skyld­an fái við­un­andi að­stoð eft­ir svona áföll því fjöl­skyld­ur skemm­ist þeg­ar börn eru beitt of­beldi. Hún seg­ir að sam­fé­lag­ið hafi brugð­ist Lilju og allri fjöl­skyld­unni.
11,5 milljarðar fara til Kýpur eftir sölu á auðlindafyrirtækinu
4
GreiningLaxeldi

11,5 millj­arð­ar fara til Kýp­ur eft­ir sölu á auð­linda­fyr­ir­tæk­inu

Ís­lenska stór­út­gerð­in Síld­ar­vinnsl­an er orð­in stór fjár­fest­ir í lax­eld­is­fyr­ir­tæk­inu Arctic Fish á Ísa­firði eft­ir að hafa keypt sig inn fyr­ir 13,7 millj­arða króna. Hluta­bréf­in voru að lang­mestu leyti í eigu fyr­ir­tæk­is á Kýp­ur sem pólski fjár­fest­ir­inn Jerzy Malek. Í kjöl­far­ið er út­gerð­ar­fé­lag­ið Sam­herji beint og óbeint orð­in einn stærsti hags­mun­að­il­inn í ís­lensku land­eldi og sjókvía­eldi á eld­islaxi.
Illugi Jökulsson
5
Pistill

Illugi Jökulsson

Þeg­ar full­orð­ið fólk ger­ir sig að fífli

Rétt eins og flokk­ur­inn hef­ur þeg­ar sann­að að hann er ekki leng­ur vinstri­hreyf­ing með þjónk­un sinni við efna­hags­stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, þá er nú morg­un­ljóst að hann er ekki held­ur grænt fram­boð, skrif­ar Ill­ugi Jök­uls­son um Vinstri græn.
„Ég lifði tvöföldu lífi þar sem ég þóttist vera harður gaur“
6
Fréttir

„Ég lifði tvö­földu lífi þar sem ég þótt­ist vera harð­ur gaur“

Ant­on­ía Arna lýs­ir létt­in­um við að koma út sem trans og þung­bærri bið eft­ir kyn­leið­rétt­andi að­gerð. Hún hef­ur beð­ið í hátt í á þriðja ár. Bið­in tær­ir upp trans fólk og get­ur vald­ið al­var­leg­um and­leg­um veik­ind­um. Dæmi eru um að trans fólk þurfi að leggj­ast inn á sjúkra­hús sök­um þung­lyndi vegna þess.
Skip Vinnslustöðvarinnar selt til ónefnds fyrirtækis í Hong Kong
7
Fréttir

Skip Vinnslu­stöðv­ar­inn­ar selt til ónefnds fyr­ir­tæk­is í Hong Kong

Vinnslu­stöð­in vill ekki gefa upp nafn fyr­ir­tæk­is­ins sem kaup­ir Sig­hvat Bjarna­son.

Mest lesið í mánuðinum

Að deyja úr fordómum
1
Viðtal

Að deyja úr for­dóm­um

Elísa­bet Jök­uls­dótt­ir er með nýrna­bil­un á loka­stigi eft­ir röð læknam­istaka. Rík­ið hef­ur þeg­ar við­ur­kennt mis­tök­in og ekki síð­ur þá stað­reynd að ein­kenni og beiðn­ir Elísa­bet­ar um að­stoð voru huns­að­ar ár­um sam­an. Lög­mað­ur henn­ar seg­ir að í mál­inu krist­all­ist for­dóm­ar gegn geð­sjúk­um sem tals­mað­ur Geð­hjálp­ar seg­ir allt of al­genga.
Hvað kom fyrir Kidda?
2
Rannsókn

Hvað kom fyr­ir Kidda?

Hálfri öld eft­ir að til­kynnt var um bíl­slys í Óshlíð á milli Bol­ung­ar­vík­ur og Ísa­fjarð­ar er lög­regl­an loks að rann­saka hvað átti sér stað. Lík Krist­ins Hauks Jó­hann­es­son­ar, sem lést í slys­inu, var graf­ið upp og bein hans rann­sök­uð. Son­ur og hálf­bróð­ir Krist­ins urðu til þess yf­ir­völd skoða loks­ins, marg­saga vitni og mynd­ir af vett­vangi sem urðu til þess að mál­ið var tek­ið upp að nýju.
„Ég mun aldrei fyrirgefa þeim“
3
Fréttir

„Ég mun aldrei fyr­ir­gefa þeim“

Krist­ín Sól­ey Krist­ins­dótt­ir seg­ist aldrei muni fyr­ir­gefa sam­fé­lag­inu í Garði fyr­ir að hafa brugð­ist dótt­ur henn­ar og út­hróp­að sem lyg­ara eft­ir að hún greindi frá því þeg­ar hún var tólf ára að mað­ur í bæn­um hefði beitt hana kyn­ferð­isof­beldi, fyrst þeg­ar hún var átta ár göm­ul. Mað­ur­inn sem var á sex­tugs­aldri á þess­um tíma var dæmd­ur í átján mán­aða fang­elsi fyr­ir að hafa ít­rek­að beitt Lilju, dótt­ur Krist­ín­ar Sól­eyj­ar, of­beldi.
Varar fólk við dimmum íbúðum í nýjum hverfum
4
Úttekt

Var­ar fólk við dimm­um íbúð­um í nýj­um hverf­um

Ekk­ert há­mark er á þétt­ingu byggð­ar nærri Borg­ar­línu. Ásta Loga­dótt­ir, einn helsti sér­fræð­ing­ur í ljósvist á Ís­landi, reyn­ir að fá sól­ar­ljós og dags­birtu bundna inn í bygg­ing­ar­reglu­gerð­ina. Hún seg­ir það hafa ver­ið sett í hend­urn­ar á al­menn­ingi að gæta þess að kaupa ekki fast­eign­ir án heilsu­sam­legs magns af dags­birtu.
Íslenski fréttaritarinn í boðsferð með Rússum: „Ísland ekki á góðri leið“
5
ViðtalÚkraínustríðið

Ís­lenski frétta­rit­ar­inn í boðs­ferð með Rúss­um: „Ís­land ekki á góðri leið“

Hauk­ur Hauks­son hef­ur ver­ið frétta­rit­ari í Moskvu í þrjá ára­tugi og hef­ur nú far­ið í þrjár boðs­ferð­ir með rúss­neska hern­um í Aust­ur-Úkraínu. Hauk­ur tel­ur fjölda­morð Rússa í Bucha „hlægi­legt dæmi“ um „setup“, en trú­ir því ekki að rúss­neski her­inn blekki hann.
Toppar ákæru- og lögregluvalds í Namibíu á Íslandi vegna Samherjamáls
6
FréttirSamherjaskjölin

Topp­ar ákæru- og lög­reglu­valds í Namib­íu á Ís­landi vegna Sam­herja­máls

Rík­is­sak­sókn­ari Namib­íu og yf­ir­mað­ur namib­ísku spill­ing­ar­lög­regl­unn­ar, hafa ver­ið á Ís­landi frá því fyr­ir helgi og fund­að með hér­lend­um rann­sak­end­um Sam­herja­máls­ins. Fyr­ir viku síð­an fund­uðu rann­sak­end­ur beggja landa sam­eig­in­lega í Haag í Hollandi og skipt­ust á upp­lýs­ing­um. Yf­ir­menn namib­ísku rann­sókn­ar­inn­ar hafa ver­ið í sendi­nefnd vara­for­set­ans namib­íska, sem fund­að hef­ur um framsals­mál Sam­herja­manna við ís­lenska ráð­herra.
Fundu týndar dagbækur Bíbíar: „Hún fékk aldrei séns“
7
Menning

Fundu týnd­ar dag­bæk­ur Bíbí­ar: „Hún fékk aldrei séns“

Sagn­fræð­ing­arn­ir Sól­veig Ólafs­dótt­ir og Sig­urð­ur Gylfi Magnús­son og pró­fess­or­inn Guð­rún Val­gerð­ur Stef­áns­dótt­ir fundu nýj­ar heim­ild­ir eft­ir Bjargeyju Kristjáns­dótt­ur, eða Bíbí, þeg­ar þau voru að kynna nýja bók henn­ar í Skaga­firði. Saga Bjargeyj­ar er átak­an­leg en henni var kom­ið fyr­ir á öldrun­ar­heim­ili á Blönduósi þeg­ar hún var á fer­tugs­aldri en hún var með efna­skipta­sjúk­dóm sem lít­il þekk­ing var á ár­ið 1927 þeg­ar hún fædd­ist.

Nýtt á Stundinni

Bjarni undir í rannsókn Ríkisendurskoðunar
Fréttir

Bjarni und­ir í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar

Sú end­ur­skoð­un­ar­áætl­un sem lagt var af stað með í rann­sókn Rík­is­end­ur­skoð­un­ar á sölu rík­is­ins á hlut­um í Ís­lands­banka snýr fyrst og fremst að Banka­sýslu rík­is­ins. Guð­mund­ur Björg­vin Helga­son rík­is­end­ur­skoð­andi seg­ir að fjár­mála­ráð­herra og ráðu­neyti hans séu líka und­ir og að áætl­un­in taki breyt­ing­um eft­ir því sem rann­sókn­inni vindi fram.
Jordan Peterson í femínísku ljósi - Unnur Gísladóttir
Karlmennskan#96

Jor­d­an Peter­son í femín­ísku ljósi - Unn­ur Gísla­dótt­ir

„Það er erfitt fyr­ir mig að kjarna gagn­rýni á Jor­d­an Peter­son því hún er marglaga en ef ég ætti að gera það þá er það van­hæfni hans til að setja sig í spor jað­ar­settra hópa eða kvenna.“ seg­ir Unn­ur Gísla­dótt­ir mann­fræð­ing­ur og fram­halds­skóla­kenn­ari. Unn­ur hef­ur les­ið all­ar bæk­ur Jor­d­an Peter­son og lík­lega inn­byrt meira magn af efni eft­ir hann held­ur en marg­ur að­dá­and­inn. Unn­ur er hins veg­ar lít­ill að­dá­andi og fær­ir okk­ur gagn­rýni sína þar sem hún varp­ar femín­ísku ljósi á mál­flutn­ing Jor­d­an Peter­son. Fyr­ir þau sem ekki kann­ast við mann­inn þá er hann af­ar um­deild­ur pró­fess­or í sál­fræði sem virð­ist ná sér­stak­lega vel til karl­manna og er vin­sæll fyr­ir­les­ari um heim all­an og kom m.a. fram í Há­skóla­bíó um liðna helgi. Um­sjón: Þor­steinn V. Ein­ars­son Tónlist: Mr. Silla - Nar­uto (án söngs) Þátt­ur­inn er í boði bak­hjarla Karl­mennsk­unn­ar, Dom­in­os, Veg­an­búð­ar­inn­ar og The Bo­dy Shop.
„Það er búið að borga fyrir þetta“
FréttirPlastið fundið

„Það er bú­ið að borga fyr­ir þetta“

Guð­laug­ur Þór Þórð­ar­son um­hverf­is­ráð­herra seg­ir að það eigi að end­ur­vinna ís­lenska plast­ið sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð, enda sé bú­ið að borga fyr­ir það.
792. spurningaþraut: Stígvél hér og stígvél þar
ÞrautirSpurningaþrautin

792. spurn­inga­þraut: Stíg­vél hér og stíg­vél þar

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað er að ger­ast á þess­ari mynd hér að of­an? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvaða fyrr­ver­andi þing­mað­ur tók við sem rit­stjóri Frétta­blaðs­ins í fyrra? 2.  William Henry Gates III fædd­ist í Banda­ríkj­un­um 1952. Fað­ir hans var vel met­inn lög­fræð­ing­ur og móð­ir hans kenn­ari og kaup­sýslu­kona. Bæði létu heil­mik­ið að sér kveða í bar­áttu fyr­ir skárra sam­fé­lagi. En hvað af­rek­aði...
Stjarnfræðilegur kostnaður Úkraínustríðsins
FréttirÚkraínustríðið

Stjarn­fræði­leg­ur kostn­að­ur Úkraínu­stríðs­ins

Mörg hundruð falla í inn­rás Rússa í Úkraínu á degi hverj­um, mann­tjón­ið eykst sí­fellt og ólýs­an­leg­ar hörm­ung­ar þar víða dag­legt brauð. Þess ut­an eru efna­hags­leg­ar ham­far­ir að eiga sér stað í Úkraínu en þær voru raun­ar hafn­ar áð­ur en inn­rás­in hófst. Út­lit­ið var svart fyr­ir en nú er stór hluti lands­ins ein rjúk­andi rúst og vegna land­lægr­ar spill­ing­ar mun reyn­ast erfitt að fá fjár­hags­að­stoð er­lend­is frá til upp­bygg­ing­ar að stríðs­lok­um.
Reykvísk skrifstofukona umlukin svartadauða
Viðtal

Reyk­vísk skrif­stofu­kona um­lukin svarta­dauða

Auð­ur Har­alds rit­höf­und­ur seg­ir að Guð sé al­gjör­lega að­gerð­ar­laus og þess vegna sé tit­ill bók­ar henn­ar sem var að koma út: Hvað er Drott­inn að drolla? Sag­an fjall­ar um reyk­víska skrif­stofu­konu í nú­tím­an­um sem fer í tíma­ferða­lag alla leið aft­ur til árs­ins 1346 og lend­ir inni í miðj­um svarta­dauða.
Djarfar fullyrðingar eftir hálftíma vettvangsferð plastsendinefndar
FréttirPlastið fundið

Djarf­ar full­yrð­ing­ar eft­ir hálf­tíma vett­vangs­ferð plast­sendi­nefnd­ar

Úr­vinnslu­sjóð­ur ætl­ar ekk­ert að að­haf­ast vegna ís­lenska plasts­ins sem fannst í vöru­húsi í Sví­þjóð. Sendi­nefnd sem fór á stað­inn og komst að þeirri nið­ur­stöðu að þar væri ein­ung­is lít­ið magn af ís­lensku plasti virð­ist hafa byggt þá nið­ur­stöðu sína á hæpn­um for­send­um. Full­yrð­ing­ar í skýrslu nefnd­ar­inn­ar stand­ast ekki skoð­un.
791. spurningaþraut: Picasso málaði portrett af ... hvaða konu?
ÞrautirSpurningaþrautin

791. spurn­inga­þraut: Picasso mál­aði portrett af ... hvaða konu?

Fyrri auka­spurn­ing: Hvað heit­ir þetta fjall? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvaða vin­sæla hljóm­sveit sendi frá sér plöt­una Their Satanic Maj­esties Requ­est ár­ið 1967? 2.  Hver var þá að­al gít­ar­leik­ari hljóm­sveit­ar­inn­ar?   3.  Dönsk yf­ir­völd og sér í lagi for­sæt­is­ráð­herr­ann hafa nú feng­ið skömm í hatt­inn hjá op­in­berri rann­sókn­ar­nefnd í Dan­mörku vegna fram­göngu sinn­ar í máli sem sner­ist um ákveðna dýra­teg­und. Hvaða dýr voru...
Myndi örugglega aldrei fara neitt ef hún vissi allt
MenningHús & Hillbilly

Myndi ör­ugg­lega aldrei fara neitt ef hún vissi allt

Covid-far­ald­ur­inn birt­ist ljós­lif­andi á nýj­asta lista­verki lista­kon­unn­ar Eirún­ar Sig­urð­ar­dótt­ur, Raun­tím­ar­efl­in­um, sem var saumað­ur með­an á far­aldr­in­um stóð. Ref­ill­inn tók mið af stöðu far­ald­urs­ins á hverj­um tíma og var loka­út­kom­an því ekki fyr­ir­fram ákveð­in.
Þegar fullorðið fólk gerir sig að fífli
Illugi Jökulsson
Pistill

Illugi Jökulsson

Þeg­ar full­orð­ið fólk ger­ir sig að fífli

Rétt eins og flokk­ur­inn hef­ur þeg­ar sann­að að hann er ekki leng­ur vinstri­hreyf­ing með þjónk­un sinni við efna­hags­stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins, þá er nú morg­un­ljóst að hann er ekki held­ur grænt fram­boð, skrif­ar Ill­ugi Jök­uls­son um Vinstri græn.
Sonurinn varð sterkari eftir að hann kom út sem trans
Fréttir

Son­ur­inn varð sterk­ari eft­ir að hann kom út sem trans

Sigga Ey og syst­urn­ar héldu uppi mál­stað trans ein­stak­linga í Eurovisi­on. Son­ur henn­ar glímdi við mikla van­líð­an þeg­ar hann var að kom­ast á kyn­þroska­ald­ur. Þeg­ar hann kom út sem trans rétti hann bet­ur úr sér og varð frjáls.
790. spurningaþraut: Úr hvaða kvikmyndum eru skjáskotin?
ÞrautirSpurningaþrautin

790. spurn­inga­þraut: Úr hvaða kvik­mynd­um eru skjá­skot­in?

Þema­þraut dags­ins snýst um er­lend­ar kvik­mynd­ir. Auka­spurn­ing­arn­ar eru um ís­lenska sjón­varps­þætti. * Fyrri auka­spurn­ing: Hér fyr­ir of­an er aug­lýs­ing fyr­ir ís­lenska sjón­varps­þætti sem nefnd­ust ... ? Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Úr hvaða bíó­mynd er þetta? 2.  Úr hvaða mynd er þetta? * 3.  Kannski hafa ekki marg­ir séð þessa mynd núorð­ið. En þið ætt­uð samt að þekkja hana með nafni....