Þessi grein er rúmlega 5 mánaða gömul.

Hverjir eru Hvítrússar?

Marg­ir spá því að þjóð­in muni bráð­lega sam­ein­ast Rússlandi. En hafa Hví­trúss­ar til­kall til þess að telj­ast sér­stök þjóð?

Marg­ir spá því að þjóð­in muni bráð­lega sam­ein­ast Rússlandi. En hafa Hví­trúss­ar til­kall til þess að telj­ast sér­stök þjóð?

„Hvíta-Rússland stendur ekki beint undir nafni,“ segi ég við Pavel, barþjón á Drink and Roll í Minsk.

„Hvað áttu við?“ spyr hann.

„Enginn snjór.“

„Það hefur aldrei áður verið svona hlýtt yfir vetur. En Belarus þýðir ekki Hvíta-Rússland. Það er nafn sem Þjóðverjar gáfu landinu í seinni heimsstyrjöld.“

Þetta hljómar heldur ósennilega. Bráðlega kemur í ljós að Wikipedia gefur þrjár skýringar á nafngiftinni sem allar eru mun eldri. Kannski voru Hvítrússar þeir sem höfðu tekið trú á hvítakristi, ólíkt nágrönnum sínum sem héldu lengur í heiðna siði en nokkrir aðrir í Evrópu. Kannski er það vegna fatanna sem fólk klæddist og hvítrússneskir þjóðbúningar eru vissulega hvítir. Eða kannski er það vegna þess að þetta er sá hluti Rússlands sem aldrei féll undir ok Mongóla en var á hinn bóginn lengi stjórnað af Pólverjum.

Hvernig sem á því stendur er Hvítrússum afar umhugað um að vera ekki frá Hvíta-Rússlandi. Í handbókinni Eto Belarus, detka! er tekið fram hvernig skrifa eigi nafn landsins á hinum ýmsu tungumálum, þar á meðal íslensku. „Hvíta-Rúss“ er niðurstaðan, en þetta fellur hins vegar illa að íslenskri málhefð. Hvað um það, við gerum okkar besta.

Komnir af Svíum

Ástæða þess að mönnum er svona umhugað um að vera Rúss og ekki Rússar er vegna þess að Rúss er ekki vísun í Rússland samtímans heldur hið forna veldi Kænugarðs sem nefndist Rús og stofnað var af Væringjum á 9. öld. Rússland, Úkraína og Hvít-Rúss rekja öll uppruna sinn til hins forna Rús sem nefnist Rúþenía á latínu, en það eru enn til Rúþeníumenn uppi við vesturlandamæri Úkraínu þótt Úkraínumenn sjálfir vilji ekki sjá mikinn mun á þeim og sér.

Þó er ekki alltaf ljóst hvar Rússland endar og Hvít-Rúss byrjar. Pavel vann einu sinni við að flytja inn bíla til Rússlands þegar hvítrússneska rúblan hrundi en ekki sú rússneska og því var hægt að fá helmingi hærra verð fyrir þá þar. Það er engin landamæravarsla á milli og auðvelt fyrir heimamenn að fara yfir en ólöglegt fyrir útlendinga. En hvaða tungumál tala menn þá í Hvítarús?

„Hvíta-Rús er dautt tungumál“

„Hvíta-Rús er dautt tungumál,“ segir Pavel. „En fólk hefur mikið samviskubit yfir að kunna það ekki.“

Þetta reynist að mestu leyti rétt. 72 prósent Hvítrússa tala rússnesku heima hjá sér en aðeins um 12 prósent hvítrússnesku. Það var fyrst gert að einhvers konar opinberu tungumáli þegar Þjóðverjar lögðu landið undir sig árið 1915 og bönnuðu rússnesku. Hvít-Rúss lýsti yfir sjálfstæði þann 1. mars árið 1918 en Pólverjar og Sovétmenn skiptu því á milli sín ári síðar. Í Sovétlýðveldinu Hvíta-Rússland var hvítrússneska eitt fjögurra opinberra tungumála, ásamt rússnesku, pólsku og yiddísku. Eftir að landið fékk sjálfstæði var reynt að hefja tungumálið til vegs og virðingar, en með þjóðaratkvæðisgreiðslu árið 1995 varð rússneska aftur gerð jafnrétthá og er enn tungumál stjórnsýslunnar.

Land kartöflunnar

KartöflupönnukakaHvítrússneskur þjóðarréttur.

Aðeins um helmingur Hvítrússa getur lesið málið sér til gagns, en margir tala blöndu af báðum opinberum málum sem nefnist trasynka og þykir ekki mjög fínt. Svo undarlega vill til að það eru helst menntamenn í borgum eða þá bændur í afskekktum sveitum sem hafa tök á málinu, enda má segja að þjóðernishyggjan hafi verið fundin upp af hinum fyrrnefndu að stæla hina síðarnefndu. Það er þótt eitt hvítrússneskt orð sem allir þekkja, en það er bulba. Bulba er þjóðarréttur landsins og er einfaldlega kartafla. Kartöflupönnukökur eru vinsælar, fylltar með kjöti eða þá með sveppum og beikoni ofan á. Að meðaltali borðar hver maður um 179 kíló af kartöflum á ári og er landið því stundum kallað „Bulbaland“.

Hvítrússneskur drengurMeð þjóðarréttinn, kartöflupönnukökur.

En ef Hvítrússar tala rússnesku, er þá ekki allt eins líklegt að þeir hverfi aftur inn í Rússland? Margir vilja einmitt meina að þetta sé áætlun Pútíns, að stofna nýtt sambandsríki sem muni þar með skapa nýtt embætti sem hann geti setið í þegar núverandi kjörtímabil rennur út árið 2024. Eitthvað slíkt hefur verið gert áður. Í eina tíð var Jeltsín forseti Rússlands og Gorbachev forseti Sovétríkjanna, en þegar Jeltsín lagði Sovétríkin niður varð hann æðsti leiðtogi síns ríkis. Nú á ef til vill að leika sama leik öfugt.

Ég nefni þetta við lögfræðinginn Vadim þar sem við sitjum yfir þriggja lítra bjórkút. Hann sármóðgast og er fyrr en varir farinn að halda mikla einræðu um hvernig Litháar stálu arfleifð Hvít-Rúss. Þetta þykir mér heldur undarleg söguskoðun en þó er það þekkt hér um slóðir að ein þjóð setjist ofan á aðra, eins og þegar þýskir riddarar útrýmdu hinum fornu Prússum og tóku síðan upp nafn þeirra.

Kartöfluræktun í Hvíta-RússlandiLandsmenn búa til þjóðarréttinn bulba úr kartöflum.

Er Litáen í raun Hvít-Rúss?

Daginn eftir held ég á sögusafn landsins. Í kjallaranum eru uppstoppuð dýr, enda er um 70 prósent landsins skógur. Á næstu hæð er yfirlit yfir sögu landsins. Hægt er að rekja uppruna Hvít-Rúss aftur til héraðsins Polotsk, sem fyrst er minnst á í annálum árið 862 og var tengt hinu forna Rúsveldi en undir stjórn heimamanna. Árið 980 komst Svíinn Rögnvaldur til valda en á sama tíma átti sér stað valdabarátta í Kænugarði á milli Valdimars og Jarópolsk. Valdimar vildi giftast Ragnheiði, unglingsdóttur Rögnvalds, en Rögnvaldur hafnaði boðinu. Brá Valdimar á það ráð að nauðga Ragnheiði fyrir framan foreldra hennar, myrða síðan alla fjölskyldu hennar og brenna niður borgina. Ragnheiður var svo tekin með til Kænugarðs sem eiginkona.

Hjónabandið entist í átta ár, allt þar til Valdimar giftist Önnu. dóttur Býsanskeisara, og tók kristni. Af þessum sökum varð hann að skilja við allar aðrar eiginkonur sínar og var Ragnheiður send í klaustur. Nokkru síðar var hún rekin aftur til Polotsk ásamt Izyaslav syni sínum sem síðar varð konungur þar um slóðir, en Valdimar varð dýrlingur orþódoxkirkjunnar fyrir að hafa snúið þegnum sínum til kristni.

Þegar stærstur hluti Rúsveldisins lenti undir hæl Mongóla sameinuðust þau héruð sem nú heita (kannski) Hvítarús veldi Litáa, með fúsum og frjálsum vilja að því er virðist. Samkvæmt safninu var tungumál þessa ríkis hvítrússneska og því var stórveldistími Litáen því í raun stórveldistími Hvítrús, því allir þurfa jú einn slíkan. Hér er þá komin útskýringin á kenningum Vadims sem kannski eru ekki svo langsóttar. Safninu lýkur hér, ekki er frá meiru að segja nema Francysk Skaryna, sem fann upp prentlistina eða kom í það minnsta með hana til Austur-Evrópu.

Katrín gleypir Hvíta-Rúss

En við vitum hvað gerðist næst. Á 18. öld skiptu Rússar, Prússar og Austurríkismenn sambandsríkinu Pólland-Litáen á milli sín. „Katrín mikla grét yfir örlögum Póllands, en því meira sem hún grét, því meira tók hún,“ á Voltaire að hafa sagt og það var nú sem héruð Hvíta-Rúss urðu hluti af Rússneska keisaradæminu. Samkvæmt úkraínska sagnfræðingnum Serhii Plokhy var þó sérstök ástæða fyrir því að Katrín lét tilleiðast.

Eiginmaður hennar, Pétur III. Rússlandskeisari, var barnabarn Péturs mikla en sjálf var hún þýsk prinsessa. Þegar hún lét koma karlinum fyrir kattarnef varð að réttlæta að hún tæki við án þess að eiga ættir til. Þetta var gert með því að útnefna hana sérstakan verndara trúarinnar. Orþódoxtrúarmenn í Póllandi-Litáen áttu undir högg að sækja undan kaþólskum yfirboðurum sínum og voru margir orðnir grísk-kaþólskir, það er að segja að þeir héldu við orþódox siði en viðurkenndu yfirvald páfa. Þetta var eitur í beinum Katrínar og þegar hún tók yfir það sem nú eru vesturhlutar Hvíta-Rúss og Úkraínu gerði hún sitt besta til að uppræta þá kirkju. Hvíta-Rúss hefur því ekki tilheyrt Rússlandi (og síðar Sovétríkjunum) nema í tvær aldir, næstum öld skemur en Eystrasaltslöndin. Á hinn bóginn var það ásamt Rússlandi og Úkraínu eitt af þrem kjarnalendum hins gamla Rús sem leiðtogar Rússlands allt frá Ívani mikla á 15. öld hafa reynt að endurreisa. En er líklegt að Pútín takist að sameina ríkin tvö?

ÞjóðgarðurHvíta-Rússland er að meirihluta skógi vaxið.

Áfram sjálfstæði?

Ofan við Leníngötu er safn um samtímasögu Hvíta-Rúss. Til að komast inn þarf maður að sýna passa og fara í gegnum öryggisleit og safnvörður fylgir manni við hvert fótmál. Aðallega eru hér minjagripir um velgengni hinnar sjálfstæðu þjóðar, svo sem í íshokkí eða við traktoraframleiðslu. Í hverjum skáp er mynd af forsetanum, hinum stórvaxna Lúkasjenkó sem verið hefur við völd síðan 1994. Rétt eins og kollegi sinn í austri vílar hann ekki fyrir sér að standa sjálfur á skautum með kylfu í hönd. Hann er tveim árum yngri en Pútín og erfitt er að sjá hvers vegna hann ætti að vilja vera undir Rússa settur, ekki frekar en Jeltsín undir Gorbachev. Lúkasjenkó ræður nú því sem hann vill ráða enda hefur Hvítarús stundum verið kallað síðasta einræðisríki Evrópu og hefur oftar en einu sinni fengið áminningu frá Vesturlöndum.

Nú er hins vegar komið annað hljóð í strokkinn. Pútín þykir Lúkasjenkó ekki lengur taka nógu hart á andófsmönnum og er sá síðarnefndi jafnvel farinn að halda opinberar ræður á hvítrússnesku frekar en rússnesku. Pútín hefur skrúfað fyrir hina ódýru olíu til landsins sem var einn helsti kostur bandalagsins við Rússa, en Bandaríkjamenn hafa boðist til að sjá heimamönnum fyrir olíu í staðinn. Þegar ofan á bætist að hinn almenni borgari vill alls ekki vera álitinn Rússi er erfitt að sjá hvernig löndin tvö geti sameinast í fyrirsjáanlegri framtíð. 

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Nýtt á Stundinni

Meirihlutinn gagnrýnir „niðurrifs- og ofbeldishegðun“ Vigdísar
Fréttir

Meiri­hlut­inn gagn­rýn­ir „nið­urrifs- og of­beld­is­hegð­un“ Vig­dís­ar

Vig­dís Hauks­dótt­ir, borg­ar­full­trúi Mið­flokks­ins, kvart­ar áfram yf­ir að skrif­stofu­stjóri sitji fundi sem hún er við­stödd. „Það er ekki sæm­andi borg­ar­full­trúa sem er í valda­stöðu að ráð­ast ít­rek­að að einni mann­eskju,“ seg­ir meiri­hlut­inn.
Kyrkingartakið
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Blogg

Gunnar Hólmsteinn Ársælsson

Kyrk­ing­ar­tak­ið

Það er kall­að ,,kyrk­ing­ar­tak­ið“ (e. ,,The Chokehold“) en þetta hug­tak vís­ar til þeirr­ar með­ferð­ar sem marg­ir svart­ir í Banda­ríkj­un­um telja sig verða fyr­ir af hendi lög­reglu­yf­ir­valda og þar sem fé­lags­legt órétt­læti gagn­vart svört­um virð­ist vera að aukast frek­ar en hitt og orð­ið ,,bak­slag“ kem­ur upp í hug­ann. Per­sónu­leg reynsla ,,Kyrk­ing­ar­tak­ið“ er einnig nafn­ið á bók sem kom út ár­ið 2017...
110. spurningaþraut: Hér er spurt um Nóbelsverðlaun, en óttist eigi, flestar eru spurningar þær fisléttar!
Þrautir10 af öllu tagi

110. spurn­inga­þraut: Hér er spurt um Nó­bels­verð­laun, en ótt­ist eigi, flest­ar eru spurn­ing­ar þær fislétt­ar!

Hér er 109. spurn­inga­þraut­ina að finna!! Að venju eru all­ar spurn­ing­ar um sama efni þeg­ar tala þraut­ar­inn­ar end­ar á heil­um tug. Að þessu sinni verða Nó­bels­verð­laun fyr­ir val­inu. Auka­spurn­ing­ar: Á efri mynd­inni má sjá Hall­dór Lax­ness taka við Nó­bels­verð­laun­un­um í bók­mennt­um úr hendi Sví­a­kon­ungs. Hvað hét þessi Sví­akóng­ur? At­hug­ið að ekki er nauð­syn­legt að hafa núm­er­ið á hon­um rétt, bara...
Covid-19 faraldurinn heggur í viðbragðsstyrk slökkviliðs
FréttirCovid-19

Covid-19 far­ald­ur­inn hegg­ur í við­bragðs­styrk slökkvi­liðs

Dæmi um að að­eins tveir slökkvi­liðs­menn hafi þurft að manna slökkvi­bíla vegna ann­rík­is við sjúkra­flutn­inga af völd­um kór­ónu­veirunn­ar. Full­mönn­uð áhöfn tel­ur fimm slökkvi­liðs­menn. Jón Við­ar Matth­ías­son slökkvi­liðs­stjóri seg­ir ástand­ið ekki æski­legt.
Þorbjörn Þórðarson kom að gerð myndbands Samherja
FréttirSamherjaskjölin

Þor­björn Þórð­ar­son kom að gerð mynd­bands Sam­herja

Lög­mað­ur og fyrr­ver­andi frétta­mað­ur Stöð 2 hef­ur veitt Sam­herja ráð­gjöf frá því að ljóstr­að var upp um mútu­greiðsl­ur fyr­ir­tæk­is­ins í Namib­íu.
Útgáfufélag Morgunblaðsins tapaði 209 milljónum
Fréttir

Út­gáfu­fé­lag Morg­un­blaðs­ins tap­aði 209 millj­ón­um

Eig­end­ur Ár­vak­urs, fé­lags­ins sem gef­ur út Morg­un­blað­ið, lögðu því til 300 millj­ón­ir króna í auk­ið hluta­fé í fyrra til að fjár­magna ta­prekst­ur. Eig­end­ur hafa lagt til hálf­an millj­arð síð­ustu tvö ár og alls 1,9 millj­arða frá hruni.
109. spurningaþraut: Hvert fór arabíski ferðalangurinn Ahmad bin Fadlan á 10. öld? Þið vitið það, trúi ég
Þrautir10 af öllu tagi

109. spurn­inga­þraut: Hvert fór ar­ab­íski ferða­lang­ur­inn Ahmad bin Fadl­an á 10. öld? Þið vit­ið það, trúi ég

Þraut­in frá í gær? Hún er hér! Auka­spurn­ing­ar: Hver er kon­an á mynd­inni hér að of­an? Neðri mynd­in sýn­ir lauf trjáa, sem reynd­ar hafa ekki vax­ið á Ís­landi, þótt á seinni ár­um séu ýms­ir að gera til­raun­ir með að láta þau vaxa hér. Hvaða tré eru það? Og að­al­spurn­ing­ar koma þá hér? 1.   Hversu mörg sjálf­stæð ríki eru full­gild­ir að­il­ar...
Verðlagsstofa viðurkennir að hafa unnið gögn sem Helgi studdist við
Fréttir

Verð­lags­stofa við­ur­kenn­ir að hafa unn­ið gögn sem Helgi studd­ist við

Skjal sem Sam­herji hélt fram að hefði aldrei ver­ið til eða Helgi Selj­an frétta­mað­ur hefði fals­að var unn­ið af starfs­manni Verð­lags­stofu að sögn stof­unn­ar. Ekki hafi ver­ið skrif­uð sér­stök skýrsla þó eða mat lagt á upp­lýs­ing­arn­ar. „Finn ekk­ert sem var gert,“ hafði deild­ar­stjóri sagt Sam­herja.
Greiðsla til Hjaltalín stöðvuð út af gráa listanum
Fréttir

Greiðsla til Hjaltalín stöðv­uð út af gráa list­an­um

Dreif­ing­ar­að­ila var óheim­ilt að milli­færa á ís­lensk­an banka­reikn­ing hljóm­sveit­ar­inn­ar Hjaltalín vegna veru Ís­lands á gráa lista FATF um að­gerð­ir gegn pen­inga­þvætti og fjár­mögn­un hryðju­verka.
Segir Guðlaug Þór vilja skipa pólitíska sendiherra
Fréttir

Seg­ir Guð­laug Þór vilja skipa póli­tíska sendi­herra

Ís­lensk­ur sendi­herra seg­ir Guð­laug Þór Þórð­ar­son ut­an­rík­is­ráð­herra líta svo á að hann geti skip­að hvern sem er sem sendi­herra. Nýtt frum­varp hans ógni lýð­ræð­is­legri stjórn­sýslu.
Lestir á járnbrautum
Myndir

Lest­ir á járn­braut­um

Ljós­mynd­ar­inn Páll Stef­áns­son dá­ist að skil­virkni lest­ar­sam­gangna, nú þeg­ar flug­ferð­ir eru í lág­marki.
108. spurningaþraut: Við hvað starfaði hin miðaldra söguhetja í bíómyndinni Líf annarra?
Þrautir10 af öllu tagi

108. spurn­inga­þraut: Við hvað starf­aði hin mið­aldra sögu­hetja í bíó­mynd­inni Líf annarra?

Áð­ur en lengra er hald­ið, þá leyn­ist hér þraut­in frá í gær. Auka­spurn­ing­ar: Á mynd­inni hér að of­an er bíó­mynda­per­sóna sem Brie Lar­son lék í vin­sælli mynd í fyrra. Í sínu dag­lega lífi heit­ir per­són­an Carol Dan­vers en hvað nefn­ist þeg­ar hún er kom­in í þenn­an skín­andi fína og vel saum­aða bún­ing? Á neðri mynd­inni er bros­mild salam­andra. Hvað heit­ir...