Þessi færsla er rúmlega 5 mánaða gömul.

Uppástand

Uppástand

Neyzla er nauðsynleg öllu lífi á jörðu ef ekki beinlínis æðsti tilgangur alls sem anda dregur. En samt fer misjafnt orð af henni – þ.e. neyzlunni, ekki jörðinni. Við neytum matar og drykkjar því annars héldum við ekki lífi. Við öndum að okkur loftinu sem umlykur jörðina því annars myndum við kafna. Við fögnum fegurð heimsins með því að gleðjast yfir grösugum sveitum, iðandi mannlífi í borgum og bæjum og bókmenntum og listum, fuglum himinsins og fiskinum í sjónum. Allt er þetta neyzla.

Sumum finnst neyzla tortryggileg, þeim finnst hún vitna um frekju og græðgi. En það á bara við um ofneyzlu, ekki neyzlu. Þessi tortryggni eða ruglingur hefur ratað inn í daglegt mál. Sagt er um fíkniefnaneytendur að þeir séu í neyzlu, en það á sér þó þá eðlilegu skýringu að neyzla og ofneyzla fíkniefna eru yfirleitt einn og sami hluturinn. Sama á ekki við um víndrykkju því þar er jafnan gerður greinarmunur á drykkju og ofdrykkju. Einföld orðaleit á netinu leiðir í ljós að orðið neyzla er 20 sinnum algengara en orðið ofneyzla, en orðið drykkja er bara sex sinnum algengara en orðið ofdrykkja. Orðið vanneyzla kemur næstum aldrei fyrir og orðið vandrykkja er ekki til í málinu nema þá sem lýsingarorð – vand-rykkja – í eldgömlu orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar frá Grunnavík.

Engum dytti í hug að segja: Neyzla er dyggð – lífsnauðsynleg, já, en ekki dyggð. Samt segja menn gjarnan eða hugsa sér að sparnaður sé dyggð þótt sparnaður sé í reyndinni ekki hafður til annars en að fresta neyzlu um hríð. Ein fegursta regla hagvaxtarfræðinnar er Gullna reglan sem svo er nefnd og hljóðar svo: Hagsýn heimili og þá einnig heil þjóðarbú eyða vinnutekjum sínum á líðandi stund og leggja vaxtatekjurnar til hliðar.

Gullna reglan er kennd við Edmund Phelps, prófessor í Columbíu-háskóla í New York, Nóbelsverðlaunahafa og heiðursdoktor í Háskóla Íslands, þar eð hann uppgötvaði regluna. Rímar Gullna reglan við raunveruleikann? Þegar litið er á heiminn í heild langt aftur í tímann, þá nema vinnutekjurnar um tveim þriðju hlutum þjóðartekna og vaxtatekjurnar um þriðjungi. Gullna reglan mælir því fyrir um að um tveim þriðju hlutum teknanna sé varið til neyzlu án tafar og þriðjungur teknanna sé lagður til hliðar.

Samt eru það eiginlega bara Asíuþjóðir sem hafa lagt svo hátt hlutfall tekna sinna til hliðar, þriðjung eða meira, síðustu hálfa öld. Mikill sparnaður útheimtir þolinmæði og fórnir þar eð fé, sem lagt er til hliðar og leyft að bíða betri tíma, verður ekki einnig notað til neyzlu án tafar.

Hér er kominn hluti skýringarinnar á því hvers vegna mörg Asíulönd hafa vaxið svo hratt sem raun ber vitni frá 1960. Þessi lönd voru meðal fátækustu landa heims 1960 og eru nú sum meðal hinna ríkustu, t.d. Singapúr og Suður-Kórea. Einn lykillinn að lífskjarabyltingunni í þessum löndum ásamt auknu langlífi er virðingin fyrir Gullnu reglunni. Sparnaður heimila, fyrirtækja og almannavalds er undirstaða fjárfestingar, og fjárfesting, bæði innlend og erlend, er einn lykillinn að góðum lífskjörum til lengdar, a.m.k. í efnalegu tilliti.

Í okkar heimshluta hafa sparnaður og fjárfesting verið mun minni en í Asíu, eða rösklega fimmtungur af þjóðartekjum, langt undir forskrift Gullnu reglunnar. Því er engin furða að Evrópa og Ameríka hafa vaxið hægar en Asía. Á Íslandi hefur verðbólga grafið undan sparnaði og þá um leið undan vexti og viðgangi efnahagslífsins og lífskjörum almennings og lætur nú aftur á sér kræla.

Sparnaður tekur á sig margar myndir. Í fátækum löndum hneigist fólk til að hlaða niður börnum í þeirri von að eitthvert þeirra verði þá kannski eftir hjá foreldrunum og ali önn fyrir þeim í ellinni. Þörfin fyrir lífeyri til elliáranna verður þá að því skapi minni. Eftir því sem fátæk lönd taka sér smám saman til fyrirmyndar velferðarstefnu Evrópuríkja sem upphófst í kanslaratíð Bismarcks í Þýzkalandi um 1870, þá minnkar þörfin fyrir mörg börn og stórar fjölskyldur. Í æ fleiri löndum heimsins eru þetta tvö til þrjú börn látin duga hverri fjölskyldu í stað mun fleiri barna að jafnaði á fyrri tíð.

Sænski lýðheilsuprófessorinn Hans Rosling orðaði þessa hugsun svo: Í fátækum löndum lifa menn stutt í stórum fjölskyldum. Í ríkum löndum lifa menn lengi í litlum fjölskyldum. Fátæku löndin halda æ fleiri áfram að fikra sig í átt að ríkari löndum með því að hægja á fólksfjölgun og lifa lífinu lengur og betur. Í barnmörgum fjölskyldum í fátækum löndum hafa foreldrarnir ekki ráð á að senda nema kannski elzta soninn í skóla. Í minni fjölskyldum fara færri börn alls á mis af fjárhagsástæðum.

Öll börn þurfa að fá að sitja við sama borð.

Athugasemdir (1)

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
  • SVS
    Stefán Valdemar Snævarr skrifaði
    Margt athyglisvert. Nefna hefði mátt að Paul Krugman segir að sparnaður sé nánast enginn í Bandaríkjunum, minni en í velferðaríkjum Vestur-Evrópu. Hann segir líklegt að ofurbjartsýni Kana hafi um vélt, þeir telji sig ekki þurfa að spara vegna þess að allt muni reddast í framtíðinni.
    0
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið á blogginu

Kristín I. Pálsdóttir
1
Blogg

Kristín I. Pálsdóttir

Rétt­læt­ið og reynsla kvenna af Varp­holti/Laugalandi

Rót­in hef­ur fylgst vel með hug­rakkri bar­áttu kvenna sem dvöldu í Varp­holti/Laugalandi og reynt að styðja þær eft­ir föng­um. Mánu­dag­inn 14. nóv­em­ber stóð­um við að um­ræðu­kvöld með þeim þar sem þær Gígja Skúla­dótt­ir og Ír­is Ósk Frið­riks­dótt­ir, sem báð­ar dvöldu á Varp­holti/Laugalandi, höfðu fram­sögu. Fund­ur­inn var tek­inn upp og er að­gengi­leg­ur hér.  Ég hélt þar er­indi sem ég hef...
Stefán Snævarr
2
Blogg

Stefán Snævarr

Kristrún F, frels­ara­formúl­an og sam­vinn­an

                                                                      "Don't follow lea­ders                                            ...
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
3
Blogg

Gunnar Hólmsteinn Ársælsson

Brú­in í Most­ar - öfg­ar og skaut­un

Hinn 9.nóv­em­ber er mjög sögu­leg­ur dag­ur, Berlín­ar­múr­inn féll þenn­an dag ár­ið 1989 og ár­ið 1799 tók Napó­león Bonapar­te völd­in í Frakklandi. Þar með hófst nýr kafli í sögu Evr­ópu. Ár­ið 1923 fram­kvæmdi svo ná­ung­inn Ad­olf Hitler sína Bjórkjall­ar­a­upp­reisn í Þýskalandi, en hún mis­heppn­að­ist. Ad­olf var dæmd­ur í fang­elsi en not­aði tím­ann þægi­lega til að skrifa Mein Kampf, Bar­átta mín. Krist­al­nótt­ina ár­ið 1938 bar einnig upp á þenn­an dag, en...

Nýtt á Stundinni

Er ríkasti maður Noregs 2022 og stærsti eigandi laxeldis á Íslandi
Fréttir

Er rík­asti mað­ur Nor­egs 2022 og stærsti eig­andi lax­eld­is á Ís­landi

Lax­eldiserf­ing­inn Gustav Magn­ar Witzøe, eig­andi Salm­ar, á rúm­lega 380 millj­arða ís­lenskra króna. Hann er efst­ur á lista yf­ir skatt­greið­end­ur í Nor­egi. Salm­ar er stærsti hags­muna­að­il­inn í lax­eldi á Ís­landi sem stærsti eig­andi Arn­ar­lax á Bíldu­dal.
Fullyrða að enginn frá Samherja hafi verið borinn sökum í Namibíu
Fréttir

Full­yrða að eng­inn frá Sam­herja hafi ver­ið bor­inn sök­um í Namib­íu

Full­yrt er í árs­reikn­ingi Sam­herja Hold­ing að eng­inn starfs­mað­ur tengd­ur fé­lag­inu hafi ver­ið bor­inn sök­um í rann­sókn­um namib­ískra yf­ir­valda á mútu­greiðsl­um þar í landi. Raun­in er að sak­sókn­ari hafi ít­rek­að yf­ir­lýs­ing­ar sín­ar um að vilja ákæra þrjá starfs­menn í sam­stæð­unni, sem fyr­ir­svars­menn namib­ískra dótt­ur­fé­laga út­gerð­ar­inn­ar og leit­að að­stoð­ar við að fá þá fram­selda.
Forstjóri Sjúkratrygginga segir upp vegna fjársveltis stofnunarinnar
Fréttir

For­stjóri Sjúkra­trygg­inga seg­ir upp vegna fjár­svelt­is stofn­un­ar­inn­ar

María Heim­is­dótt­ir hef­ur sagt upp sem for­stjóri Sjúkra­trygg­inga Ís­lands. Hún seg­ir sam­starfs­mönn­um í bréfi að hún vilji ekki vilja taka ábyrgð á van­fjár­magn­aðri stofn­un. Í um­sögn sem stofn­un­in sendi fjár­laga­nefnd seg­ir að fyr­ir­hug­að­ur nið­ur­skurð­ur muni leiða til stór­skerð­ing­ar á þjón­ustu við lands­menn.
Íran: Stórveldi í bráðum 3.000 ár
Flækjusagan

Ír­an: Stór­veldi í bráð­um 3.000 ár

Mik­il mót­mæli ganga nú yf­ir Ír­an og von­andi hef­ur hug­rökk al­þýð­an, ekki síst kon­ur, þrek til að fella hina blóði drifnu klerka­stjórn frá völd­um. Ír­an á sér langa og merki­lega sögu sem hér verð­ur rak­in og Kýrus hinn mikli hefði til dæm­is getað kennt nú­ver­andi vald­höf­um margt um góða stjórn­ar­hætti og um­burð­ar­lyndi.
Bara halda áfram!
MenningHús & Hillbilly

Bara halda áfram!

Hill­billy ræð­ir við Sig­trygg Berg Sig­mars­son lista­mann um það hvernig það að halda bara áfram skipti öllu máli. List­ina sem felst í því að elska mánu­daga og hraðskiss­urn­ar hans.
Rithöfundar eru auðlind – en hvað með ágóðann?
Menning

Rit­höf­und­ar eru auð­lind – en hvað með ágóð­ann?

Ljóst að er lands­lag­ið í út­gáfu er sí­breyti­legt og jörð­in álíka óstöð­ug fyr­ir rit­höf­unda. Eitt er þó víst og það er gildi jóla­bóka­flóðs­ins, bæði fyr­ir höf­unda og út­gef­end­ur.
,,Hérna fæ ég frið“
Fólkið í borginni

,,Hérna fæ ég frið“

Omel Svavars sæk­ir í for­dóma­leys­ið og frið­inn á barn­um Mónakó við Lauga­veg.
Loftkastali kaupfélagsstjórans í Djúpinu
Rannsókn

Loft­kastali kaup­fé­lags­stjór­ans í Djúp­inu

Stein­steypta hús­ið í kast­al­astil sem stend­ur við veg­inn í Ísa­firði vek­ur bæði undr­un og hrifn­ingu margra ferða­langa sem keyra nið­ur í Djúp­ið. Hús­ið er ein­stakt í ís­lenskri sveit og á sér áhuga­verða sögu sem hverf­ist um Sig­urð Þórð­ar­son, stór­huga kaup­fé­lags­stjóra í fá­tæku byggð­ar­lagi á Vest­fjörð­um, sem reyndi að end­ur­skrifa sögu kast­al­ans og kaup­fé­lags­ins sem hann stýrði.
Hvenær byrjarðu að hugsa sjálfstætt?
Viðtal

Hvenær byrj­arðu að hugsa sjálf­stætt?

Natasha S. er al­in upp í Moskvu og mennt­að­ur blaða­mað­ur. Hún kom fyrst til Ís­lands fyr­ir tíu ár­um síð­an, dvaldi hér á landi um ára­bil og hélt því næst til Sví­þjóð­ar þar sem hún bjó um skeið. Hún rit­stýrði og átti verk í ljóða­safn­inu Póli­fón­ía af er­lend­um upp­runa, en ljóð­in voru eft­ir fjór­tán höf­unda af er­lend­um upp­runa, bú­setta á Ís­landi, og verk­ið þótti marka tíma­mót í ís­lensk­um bók­mennt­um. Þeg­ar stríð­ið braust út í Úkraínu byrj­aði Natasha að skrifa – á ís­lensku. Og hlaut bók­mennta­verðlun Tóm­as­ar Guð­munds­son­ar fyr­ir bók­ina Mál­taka á stríðs­tím­um.
Íslendingar eru ekki villimenn!
Menning

Ís­lend­ing­ar eru ekki villi­menn!

Jón Þorkels­son: Sýn­is­bók þess að Ís­land er ekki barbara­land held­ur land bók­mennta og menn­ing­ar Hér er kom­in — að mín­um dómi — ein skemmti­leg­asta bók­in í jóla­bóka­flóð­inu þó það verði kannski ekki endi­lega sleg­ist um hana í bóka­búð­un­um. Höf­und­ur er Jón Þorkels­son (1697-1759) sem var um tíma skóla­meist­ari í Skál­holti og síð­an sér­leg­ur að­stoð­ar­mað­ur danska bisk­ups­ins Ludvig Har­boe sem kom...
Lítil en samt stór bók eftir Nóbelsverðlaunahafa ársins
GagnrýniStaðurinn

Lít­il en samt stór bók eft­ir Nó­bels­verð­launa­hafa árs­ins

Nú má vona að Nó­bels­verð­laun­in verði til þess að fleiri framúrsk­ar­andi verk Annie Ernaux reki á fjör­ur ís­lenskra les­enda.
Fréttaritari í jólabókaflóðinu
Menning

Frétta­rit­ari í jóla­bóka­flóð­inu

Bóka­blað­ið fékk Kamillu Ein­ars­dótt­ur, rit­höf­und og bóka­vörð á Þjóð­ar­bók­hlöð­unni, til að ger­ast sér­leg­ur frétta­rit­ari í jóla­bóka­flóð­inu og fara á stúf­ana. Hún skrif­ar um hinar og þess­ar bæk­ur sem verða á vegi henn­ar og slúðr­ar um bókapartí og höf­unda.