Þessi færsla er meira en 2 ára gömul.

Traust á tímum veirunnar

Þegar farsótt herjar á fólk og æðir yfir löndin og bóluefni, skilvirk lyf og jafnvel skimun eru ekki í boði og heilbrigðisþjónustan á fullt í fangi með að sinna þeim sem sýkjast, þá skiptir miklu að réttar upplýsingar um vána berist almenningi hratt og vel. Samkvæmar, trúverðugar og réttar upplýsingar eru þá áhrifaríkasta vörn almannavaldsins og almennings gegn vánni.

Reynslan ber vitni. Spænska veikin 1918 varð svo mannskæð sem raun ber vitni einkum vegna þess að heimsstyrjöldinni fyrri var þá enn ólokið og stríðandi stórveldi kusu að leyna upplýsingum um útbreiðslu veikinnar til að reyna að villa um fyrir andstæðingum með því að láta engan bilbug á sér finna. Spánn var hlutlaus í styrjöldinni og birti réttar upplýsingar. Spænska veikin dregur nafn sitt af því.

Í þessu ljósi sögunnar skulum við skoða lofs- og þakkarverða framgöngu Ölmu Möller landlæknis, Víðis Reynissonar yfirlögregluþjóns, Þórólfs Guðnasonar sóttvarnalæknis og samstarfsmanna þeirra að undanförnu. Þau bera fumlaust fram fyrir fólkið í landinu samkvæmar, trúverðugar og að því er bezt verður séð réttar upplýsingar svo sem allra mestu skiptir. Stjórnvöld verðskulda lof fyrir að hafa falið hæfu fólki forustu um varnir gegn veirunni.

Bandaríkin: Allar reglur brotnar

Trump Bandaríkjaforseti virðist á hinn bóginn ekki hafa skilning á því sem mestu skiptir heldur hefur hann miðlað röngum upplýsingum að því er virðist til að reyna að líta sjálfur betur út. Ekki bara það: Hann hefur brotið nánast allar reglur í bókinni og slævt beittasta vopnið gegn veirunni, og það er traust almennings.

Allar reglur í bókinni? Hvaða bók?

Að gefnu tilefni gaf Sóttvarnaeftirlit Bandaríkjanna (Centers for Disease Control and Prevention) út fyrir nokkrum árum 450 blaðsíðna handbók um hvernig stjórnvöldum ber að tala við almenning í alvarlegri lýðheilsukreppu. Einföld hugsun rennur eins og rauður þráður í gegnum handbókina og hún er þessi: Til að hægt sé að vernda þá sem höllum fæti standa gegn lífshættulegri veiru þurfa stjórnvöld að gefa almenningi skýr fyrirmæli um skilvirkar varnir gegn veirunni í tækan tíma og almenningur þarf að geta treyst stjórnvöldum og fyrirmælum þeirra um varnir.

Þess sáust vikum saman engin merki að Trump forseti og menn hans þekktu til handbókarinnar eða tækju mið af henni. Fyrstu viðbrögð forsetans 26. febrúar s.l. voru spádómur um að bráðum myndi smitum í Bandaríkjunum fækka úr 15 niður í núll – and „that’s a pretty good job we’ve done“, bætti forsetinn við. Fjöldi skráðra smitaðra í landinu nálgast nú 11.000 og fer enn ört vaxandi og 163 hafa látið lífið af völdum veirunnar. 

Þegar forsetinn var fyrir fáeinum dögum spurður um hvort hann bæri einhvern hluta ábyrgðarinnar á því hversu skimun hefði farið seint af stað og væri skammt á veg komin í Bandaríkjunum skellti hann skuldinni á aðra. Þegar hann var spurður hvort fólkið í landinu ætti heldur að taka mark á honum eða yfirmanni sóttvarna í landinu, Anthony S. Fauci, vék forsetinn sér undan spurningunni. Spurningin helgaðist af því að málflutningur forsetans hefur verið í litlu samræmi við málflutning sóttvarnalæknisins. Forsetinn gefur sjálfum sér einkunnina 10 fyrir framgöngu sína í málinu.

Framganga forsetans veldur kvíða meðal almennings, öryggisleysi og úlfúð, segja sóttvarnalæknar sem hafa eins og aðrir þurft að hlýða á þær fjarstæður sem forsetinn hefur haldið fram um faraldurinn. Hann hefur m.a. sagzt hafa „meðfædda hæfileika“ (e. „natural ability“) á sviði sóttvarna. Þessi ummæli forsetans þarf að skoða í samhengi við áþreifanlega andúð hans á vísindum og vísindamönnum og þá staðreynd að hann hefur raðað í kringum sig einvala liði óhæfra embættismanna.

Handbókin lýsir þeim vítum sem stjórnvöld þurfa að varast í lýðheilsukreppu. Forsetinn hefur anað út í þau öll að heita má. Handbókin varar við ósamkvæmum skilaboðum til almennings. Forsetinn segir eitt, sérfræðingar hans segja annað. Þannig stendur á því að margir Bandaríkjamenn telja sig ekki þurfa að hlíta fyrirmælum þar sem eitt rekur sig á annars horn. Næstum 50 milljónir Bandaríkjamanna eru 65 ára og eldri og standa verr að vígi gagnvart veirunni en þeir sem yngri eru. Margt af þessu eldra fólki telur sig ekki þurfa að sæta fyrirmælum um að halda sig innan dyra og virða 2ja metra regluna utan húss sem innan.

Handbókin leggur áherzlu á samkvæman og trúverðugan boðskap yfirvalda þegar faraldur geisar. Samt hafa helztu sóttvarnasérfræðingar bandarísku alríkisstjórnarinnar hvað eftir annað þurft að aflýsa blaðamannafundum eða víkja fyrir forsetanum, varaforsetanum og öðrum stjórnmálamönnum sem vildu komast að. Handbókin hamrar á nauðsyn þess að þeir sem fjalla um faraldurinn fyrir hönd yfirvalda gerþekki málið og kunni að fjalla um það skýrt og yfirvegað. Trump forseti fullnægir í engu þessum skilyrðum auk þess sem hann hefur grafið undan trausti almennings á vísindum og viðurkenndum sannindum, m.a. varðandi hlýnun loftslags. Kínverjar veita Evrópuþjóðum nú hjálp í viðureigninni við veiruna, en Bandaríkin eru ekki aflögufær.

Góð ráð dýr

Efnahagsafleiðingar farsóttarinnar munu verða býsna alvarlegar í bráð, að sumu leyti jafnvel alvarlegri en afleiðingar fjármálakreppunnar 2008, en afleiðingar veirunnar verða næstum örugglega skammvinnar ef dauðsföll af völdum hennar eru undan skilin. Bráðavandinn er sá að útgjöld heimila og fyrirtækja dragast saman í skyndingu og útgjöld eins eru tekjur annars. Tekjur heimila og fyrirtækja dragast því einnig saman í skyndingu. Því er viðbúið að atvinna minnki verulega um hríð. Eftir er að sjá hvers innspýting fjár úr almannasjóðum inn á reikninga fólks og fyrirtækja, fjármögnuð með svo að segja vaxtalausum lántökum, er megnug til mótvægis gegn skyndilegum samdrætti tekna. Ríkisvaldið gæti kosið að gerast „launagreiðandi til þrautavara“ svo sem Emmanuel Saez og Gabriel Zucman, hagfræðiprófessorar í ríkisháskólanum í Berkeley í Kaliforníu, hafa lagt til. Hugmynd þeirra er einföld framlenging hugmyndarinnar um ríkisvaldið sem lánveitanda til þrautavara. Hugmyndin um borgaralaun birtist nú í nýju ljósi.

Kjarni þessa máls í efnahagslegu tilliti er sá að veirufaraldurinn tekur enda innan tíðar, þeir gera það alltaf. Þegar Spænsku veikinni slotaði 1919 að lokinni fyrri heimsstyrjöldinni fylltust fólk og fyrirtæki þvílíkri bjartsýni og gleði að af hlauzt einhver mesti efnahagsuppgangur sem sögur fara af í Bandaríkjunum og víðar. Þriðji áratugur 20. aldar hefur síðan verið kenndur m.a. við fagnaðarópin („Roaring Twenties“). Einn helzta lyftistöng uppsveiflunnar var útgjöldin sem fólk og fyrirtæki höfðu frestað og létu nú verða af með miklum brag. Menningin blómstraði, djassinn og allt það.

Svipað mun einnig gerast nú þegar fárinu slotar. Og þá mun ríða á að ganga hægt um gleðinnar dyr því það gerðu menn ekki á þriðja áratug 20. aldar heldur tók við af honum heimskreppan á fjórða áratugnum með hörmulegum afleiðingum. Sá partur sögunnar þarf ekki að endurtaka sig. Sagan er til þess að læra af henni.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið á blogginu

Stefán Snævarr
1
Blogg

Stefán Snævarr

Björn Jón sem álits­gjafi

Ég hef mik­ið álit á álits­gjaf­an­um Birni Jóni Braga­syni. Hann er góð­ur penni, mál­efna­leg­ur og rök­fast­ur. Ekki síst er hann bend­ir á aga­leysi Ís­lend­inga, á virð­ing­ar­leysi fjölda  þeirra fyr­ir móð­ur­mál­inu og ágæti þess að kunna þýsku. Hon­um mæl­ist líka vel þeg­ar hann seg­ir að í Rus­hdie­mál­inu hafi alltof marg­ir álits­gjaf­ar þag­að af ótta við að telj­ast órétt­hugs­andi. Og þeg­ar...
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
2
Blogg

Gunnar Hólmsteinn Ársælsson

Eystra­salts­rík­in: Mál­stað­ur þeirra er okk­ar

Fyr­ir skömmu komu for­set­ar þjóð­anna við Eystra­salt­ið; Lett­lands, Lit­há­ens og Eist­lands hing­að til lands til að fagna því að 30 (31) ár voru lið­in frá því að þau öðl­uð­ust frelsi og losn­uðu und­an járn­hæl Sov­ét­ríkj­anna (1922-1991). Ís­land tók upp stjórn­mála­sam­band við rík­in þrjú þann 26.ág­úst ár­ið 1991. Þá var yf­ir­stað­in mis­heppn­uð vald­aránstilraun gegn þá­ver­andi leið­toga Sov­ét­ríkj­anna, Mikail Gor­bat­sjov, en hann lést 30.8 2022. Ís­land, með þá­ver­andi...
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
3
Blogg

Gunnar Hólmsteinn Ársælsson

Raf­magn­að­ar kosn­ing­ar í Sví­þjóð 11.sept­em­ber?

Raf­magns­kosn­ing­arn­ar? Kannski verð­ur það nafn­ið sem þing­kosn­ing­arn­ar ár­ið 2022 í Sví­þjóð verða kall­að­ar í sögu­bók­um fram­tíð­ar­inn­ar, sem fara fram næsta sunnu­dag, 11. sept­em­ber. Það er að sjálf­sögðu vegna stríðs­ins í Úkraínu og þeirra hrika­legu hækk­ana á orku­verði sem nú tröll­ríða Evr­ópu. Marg­ir Sví­ar eru komn­ir að sárs­auka­mörk­um varð­andi raf­orku­verð og það mik­ið rætt í kosn­inga­bar­átt­unni. En það er fleira sem...
Stefán Snævarr
4
Blogg

Stefán Snævarr

ÞRjÚ MEG­IN­VERK HUNDRAÐ ÁRA: Tractatus, Ulysses og The Waste Land

Á þessu ári eru hundrað ár lið­in síð­an þrjár af áhrifa­mestu bók­um síð­ustu ára­tuga komu út. Fyrsta skal fræga telja skáld­sögu James Joyc­se Ulysses, þá ljóða­bálk T.S.Eliots The Waste Land og að lok­um heim­spekiskruddu Ludwigs Witt­genstein, Tractatus Logico-Phi­losophicus. Tractatus eða lógíska ljóð­ið Síð­ast­nefnda rit­ið kom strangt tek­ið út ári fyrr, þá á þýska frum­mál­inu Log­isch-phi­losophische Abhandl­ung. En fræg­ust varð hún...

Nýtt á Stundinni

Gjaldskrárhækkun Strætó dugir ekki og tímabært að endurskoða rekstrarmódelið
Fréttir

Gjald­skrár­hækk­un Strætó dug­ir ekki og tíma­bært að end­ur­skoða rekstr­armód­el­ið

Hundruð millj­óna króna gat er í rekstri Strætó og hækk­un far­gjalda mun ekki fylla upp í það. Jó­hann­es Rún­ars­son, fram­kvæmda­stjóri Strætó, seg­ir við­ræð­ur við rík­ið um aukna að­komu standa fyr­ir dyr­um.
Varaþingkona Framsóknar spyr spurninga um laxeldi:  „Þetta er mín skoðun“
FréttirLaxeldi

Vara­þing­kona Fram­sókn­ar spyr spurn­inga um lax­eldi: „Þetta er mín skoð­un“

Brynja Dan Gunn­ars­dótt­ir, vara­þing­kona Fram­sókn­ar­flokks­ins, sett­ist tíma­bund­ið á þing nú í sept­em­ber og lagði þá fram fyr­ir­spurn til mat­væla­ráð­herra, Svandís­ar Svavars­dótt­ur, um lax­eldi. Hún seg­ir að Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn hafi hing­að til kannski ekki ver­ið gagn­rýn­inn á lax­eldi en að það fal­lega við stjórn­mál sé að all­ir megi hafa sína skoð­un.
Verðbólgan minni en enn gætu vextir hækkað
Fréttir

Verð­bólg­an minni en enn gætu vext­ir hækk­að

Verð­bólga dregst sam­an ann­an mán­uð­inn í röð og mæl­ist nú 9,3 pró­sent. Vísi­tala neyslu­verðs hækk­ar um 0,09 pró­sent, sem er minnsta hækk­un á milli mán­aða í meira en eitt og hálft ár. Seðla­bank­inn gef­ur hins veg­ar til kynna að frek­ari vaxta­hækk­an­ir gætu enn ver­ið á döf­inni.
„Ég held bara áfram að vera föst í verðtryggðum lánum“
FréttirHúsnæðismál

„Ég held bara áfram að vera föst í verð­tryggð­um lán­um“

Kona á fimmtu­dags­aldri lýs­ir því hvernig hún seg­ist vera nauð­beygð til að taka verð­tryggt hús­næð­is­lán þrátt fyr­ir að hún vilji það ekki. Kon­an stend­ur í skiln­aði og þarf að kaupa sér íbúð. Kon­an er einn af við­mæl­end­um Stund­ar­inn­ar í um­fjöll­un um hús­næð­is­mark­að­inn og stöðu lán­þega eft­ir átta stýri­vaxta­hækk­an­ir á rúmu ári.
Viljum við vera Herúlar?
Flækjusagan#51

Vilj­um við vera Herúl­ar?

Ill­ugi Jök­uls­son held­ur áfram að rekja sögu Herúla og þeirr­ar kenn­ing­ar að þessi dul­ar­fulla þjóð hafi end­að hér uppi á Ís­landi.
Sagan af slæmum hliðum laxeldis og hvernig hægt er að bæta það
MenningLaxeldi

Sag­an af slæm­um hlið­um lax­eld­is og hvernig hægt er að bæta það

Tveir banda­rísk­ir blaða­menn, Douglas Frantz og Cat­her­ine Coll­ins, hafa gef­ið út bók um sjókvía­eldi á laxi. Bók­in fjall­ar fyrst og fremst um lax­eldi í Banda­ríkj­un­um og Kan­ada en svo er einnig rætt um eld­ið í Evr­ópu, með­al ann­ars í Nor­egi og á Ís­landi. Kjarni bók­ar­inn­ar snýst um að draga upp stóru mynd­ina af lax­eldi í heim­in­um, bæði kost­um þess og göll­um.
Terra ætlar að axla ábyrgð fjórum árum eftir brot
FréttirPlastið fundið

Terra ætl­ar að axla ábyrgð fjór­um ár­um eft­ir brot

Plast­meng­að­ur úr­gang­ur, sem end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæk­ið Terra los­aði á nátt­úru­m­inja­svæði, verð­ur hreins­að­ur. Sveit­ar­fé­lag­ið Blá­skóga­byggð benti fyr­ir­tæk­inu á brot­ið ár­ið 2018. Terra brást ekki við fyrr en fjór­um ár­um síð­ar.
Fann frelsi og hamingju við að ganga á fjöll
ViðtalHamingjan

Fann frelsi og ham­ingju við að ganga á fjöll

Hanna Gréta Páls­dótt­ir hef­ur nokkr­um sinn­um stað­ið á kross­göt­um í líf­inu og ekki ver­ið á þeim stað sem hún hefði vilj­að vera á. Hún breytti um lífs­stíl fyr­ir um ára­tug og fór að ganga á fjöll. Þá fór hún að upp­lifa ham­ingj­una en það er jú sagt að göng­ur séu góð­ar fyr­ir lík­ama og sál. „Eft­ir 17 tíma göngu var ég ósigrandi, full af sjálfs­trausti og ham­ingju­söm,“ seg­ir hún um eina göng­una.
Sjómaður í leit að föður sínum
Viðtal

Sjómað­ur í leit að föð­ur sín­um

Mika­el Tam­ar Elías­son er 36 ára þriggja barna fað­ir, vél­stjóri og skáld í leit að blóð­föð­ur sín­um. Hann ólst upp hjá ömmu sinni fyr­ir vest­an, missti ætt­ingja sína í bruna 15 ára gam­all og týndi sjálf­um sér í vímu­efna­neyslu um tíma. Sjór­inn lokk­ar og lað­ar en hann lenti í hættu þeg­ar brot skall á bát­inn.
Hafnaði peningum og fylgdi áhuganum
Fólkið í borginni

Hafn­aði pen­ing­um og fylgdi áhug­an­um

Ei­rík­ur Hilm­ar Ei­ríks­son þurfti að velja á milli pen­ing­anna og áhug­ans á sagn­fræði. Sagn­fræð­in sigr­aði að lok­um.
Þarf að tala um vændi sem ofbeldið sem það er
Viðtal

Þarf að tala um vændi sem of­beld­ið sem það er

Þeg­ar kona sem var sam­ferða henni í gegn­um hóp­astarf Stíga­móta fyr­ir­fór sér ákvað Eva Dís Þórð­ar­dótt­ir að stíga fram og segja frá reynslu sinni af vændi. Bæði til að veita þo­lend­um von um að það væri leið út úr svart­nætt­inu en líka til að vekja sam­fé­lag­ið til vit­und­ar, reyna að fá fólk til að taka af­stöðu og knýja fram að­gerð­ir. Af því að lifa ekki all­ir af. Og hún þekk­ir sárs­auk­ann sem fylg­ir því að missa ást­vin í sjálfs­vígi.
Vill allt að tveggja ára fangelsi við því að vera drukkinn á rafhlaupahjóli
Fréttir

Vill allt að tveggja ára fang­elsi við því að vera drukk­inn á raf­hlaupa­hjóli

Sig­urð­ur Ingi Jó­hanns­son inn­viða­ráð­herra vill að börn­um und­ir þrett­án ára verði bann­að að nota raf­hlaupa­hjól og að allt að tveggja ára fang­elsi liggi við því að aka slíku far­ar­tæki und­ir áhrif­um áfeng­is. Í sama frum­varpi eru reiðstíg­ar skil­greind­ir fyr­ir bæði knapa og gang­andi.