Þessi færsla er meira en 8 ára gömul.

Vinnutími og lífskjör: Ný stefna stéttarfélaganna er nauðsynleg

Í lok þessa árs renna fjölmargir kjarasamningar út. Munu stéttarfélögin vinna undirbúningsvinnu að nýjum kjarasamningum á næstu mánuðum. Enn er alls óljóst til hve langs tíma verður samið og hvað verður samið um yfir höfuð.

Þó er eitt full ljóst: Stéttarfélögunum dugar ekki að semja í enn eitt sinnið um kjarabætur eingöngu. Ástæðan er sú að fyrir fjölmarga gagnast kjarabætur mjög lítið til að auka lífsgæði; þörf er á að reyna aðrar aðferðir.  

Kjarabætur og lífsgæði

Við lok nítjándu aldar og í upphafi tuttugustu aldar fóru stéttarfélög á Íslandi að verða til og mótast. Hlutverk þeirra hefur verið margþætt í gegnum tíðina; þau börðust fyrir kjarabótum, heilbrigðari vinnuaðstæðum, styttri vinnutíma, afnámi mismununar og ýmsu öðru. Stéttarfélögunum tókst að sinna þessum hlutverkum og unnu marga sigra á öldinni leið.1

Margir sigrarnir voru launatengdir; hækkun grunnlauna, yfirvinnutaxta og þvíumlíkt. Aðrir tengdust starfsaðstæðum, vinnutíma og slíku. Hin síðari ár hefur starfsemi stéttarfélaganna að mjög miklu leyti snúist um að efla launakjör, en minna hefur farið fyrir baráttu fyrir t.d. styttingu vinnutíma.

Því er ekki að neita að stéttarfélögin hafa enn hlutverki að gegna við að efla tekjur hinna tekjulægstu.2 Hins vegar þarf að endurhugsa áhersluna sem er lögð á eflingu launakjara, því auknar tekjur gagnast almennt lítt í okkar samfélagi til að efla lífsgæði. Rannsóknir sýna nefnilega að tekjuaukning í efnuðum samfélögum er ekki líkleg til að efla lífsgæði (sem birtast í t.d. hamingju, lífslíkum eða heilsu og félagslífi) í stórum stíl.3

Sú stefna íslensku stéttarfélaganna að efla launakjör var mjög skynsamleg hér á árum áður, þegar lífsgæði voru miklu lakari.4 Efling launakjara í fátækum samfélögum eykur nefnilega lífskjör; með eflingu launakjara í slíkum samfélögum getur fólk eignast betri híbýli, keypt betri mat og meira af honum, menntast og svo framvegis. Á vissum tímapunkti hættir þetta hins vegar að vera raunin, og auknar tekjur leiða ekki til betri lífskjara5 – öllu heldur kann hið þveröfuga að þróast: Auknar tekjur leiða til neysluhyggju, sem elur af sér óhamingju og vansæld.6 Að auki leiða sífellt aukin launakjör af sér umhverfisspjöll, bæði vegna úrgangs sem fellur til vegna neyslunnar (sem er bein afleiðing af tekjuaukningunni) en einnig nýtingu náttúruauðlinda sem er nauðsynleg fyrir neyslu og aukin launakjör.7

Íslenskt samfélag er ekki lengur fátækt. Það er nú í hópi þeirra samfélaga heims þar sem tekjur8 eru hæstar, lífslíkur einna mestar og hamingja mælist einna mest. Á um það bil öld fór samfélagið okkur frá því að vera fátækt, yfir í að vera mjög ríkt.9 Okkar samfélag er í hópi þeirra þar sem auknar tekjur hafa almennt lítil áhrif til að auka lífskjör.10

Það er því óhætt að segja að áframhaldandi stefna stéttarfélagana um bætt launakjör eingöngu, sé ekki líkleg til að hafa áhrif á lífskjör, nema hugsanlega fyrir þá launalægstu.11

 

Önnur leið til bættra lífskjara

Það er þó ekki svo að allt sé í sómanum á Íslandi; það er að ýmsu að hyggja í okkar samfélagi. Eitt af því sem er í ólagi í samfélagi okkar er hið mikla vinnuálag sem vinnandi fólk býr við. Árlegar vinnustundir meðalmannsins á Íslandi12 eru um 1700 til 1800 stundir, sem er mun meira en tíðkast á hinum Norðurlöndunum. Að auki kemur til að atvinnuþátttaka á Íslandi er mjög mikil – ein sú mesta sem þekkist innan OECD-landanna, en það er hópur landa sem er á fremur háu þróunarstigi. Þetta tvennt þýðir að vinnuálag á Íslandi er gríðarlegt – það mesta sem þekkist meðal OECD-landanna, jafnvel þótt vinnustundir séu fleiri í ýmsum öðrum samfélögum (t.d. S-Kóreu).13

Í töflunni má sjá muninn á lengd vinnustunda milli Íslands og hinna Norðurlandanna, sem fjölda átta stunda vinnudaga sem við hér á Íslandi unnum umfram aðra Norðurlandabúa árið 2010. Vert er að taka fram að árið 2010 var ekkert undantekningarár.

 

Má t.d. sjá að meðalmaðurinn á Íslandi vann 14 vinnudögum lengur árið 2010, en meðalmaður í vinnu í Svíþjóð.

Þessi mikla vinna hefur áhrif á samfélagið, og það sýna rannsóknir glöggt. Í rannsókn sem náði til fjölmargra landa kom í ljós að af öllum löndum sem tóku þátt, var mest kvartað undan því á Íslandi að vinnan truflaði heimilislíf (um einn af hverjum fjórum). Í engu öðru landi var meira kvartað! Að auki kom í ljós að mjög margir (um 40%) vilja vinna minna og að um 60-70% vilja eyða meiri tíma með fjölskyldu og vinum.14

Hér er augljóst viðfangsefni fyrir stéttarfélögin: Þau geta með því að fá vinnudaginn styttan aukið lífsgæði okkar, því með skemmri vinnutíma getur vinnandi fólk sinnt fjölskyldu, vinum og áhugamálum betur. Forsvarsmenn stéttarfélaga – og ekkert síður félagsmenn – þurfa nú að íhuga alvarlega með hvaða hætti þau geta sameinast um kröfuna um styttan vinnudag. Það er ekki eftir neinu að bíða.  

Mörg fordæmi

Mörg fordæmi eru fyrir styttingu vinnutíma, bæði á Íslandi og erlendis.15 Að neðan má finna þónokkur dæmi um styttingu vinnutíma – hafa ber í huga að listinn er ekki tæmandi, né endilega eru þessi dæmi lýsandi fyrir öll eða flest tilfelli þar sem vinnudagurinn hefur verið styttur hérlendis.

  • 1909: Vinnudagur prentara styttist um eina stund – laun haldast óbreytt.16
  • 1921: Prentarar semja um átta stunda vinnudag og fá jafnframt 40% launahækkun.17
  • 1930: Vinnudagurinn hjá félagsmönnum Dagsbrúnar styttist um eina stund – 60 stunda vinnuvika fór í 54 stunda vinnuviku. Laun hækkuðu.18
  • 1942: Vinnuvikan hjá Dagsbrún varð 48 stundir og laun hækkuðu.19
  • 1956: Prentarar semja um 44 stunda vinnuviku í apríl, maí og september og fengu launahækkun jafnframt.20
  • 1965: Unnið er hálfa laugardaga allan ársins hring hjá bókagerðarmönnum.21
  • 1966-1972: Prentarar öðlast 40 stunda vinnuviku án launaskerðingar.22
  • 1972: Lög um 40 stunda vinnuviku taka gildi; kváðu þau á um að laun skyldu ekki skerðast þrátt fyrir styttingu vinnuvikunnar.23

  Þessi dæmi benda öll til hins sama: Stytting vinnudagsins er möguleg aðgerð, sem oftar en einu sinni hefur verið beitt til eflingar lífskjara. Til eflingar lífskjara, því markmið þessara aðgerða á hinum ólíku tímabilum sem má sjá að ofan var alltaf það sama: Gera félagsmönnum stéttarfélaganna kleift að eiga fleiri stundir utan vinnu, til að sinna áhugamálum og fjölskyldu.

Það eru ekki bara þessi dæmi sem sýna að stytting vinnutíma er möguleg í landinu okkar. Á myndinni24 má sjá hvernig vinnutími og laun á Íslandi þróuðust á árunum 1955 til 1996; líkt og sjá má á myndinni styttist vinnutíminn allt þar til um 1980 að hann tók að staðna. Á þessu sama tímabili bötnuðu laun verulega. Vert er að taka fram að vinnutími hefur ekki styst að neinu ráði eftir 1996.25

vinnustundir_laun_1955_2000

Dæmin og myndin kenna okkur að stytting vinnutíma er gerleg aðgerð, án þess að laun þurfi að lækka.26 Öllu heldur er nokkuð ljóst að hækka má laun sumra samtímis vinnutímaskerðingunni, einkum þeirra launalægstu.

Af þessu öllu er nokkuð ljóst að stytting vinnutíma er aðferð sem mun skila mun meiri aukningu á lífsgæðum en einföld launahækkun í anda þeirra stefnu sem stéttarfélögin hafa rekið undanfarin ár og áratugi.

Athugasemdir:

1 Um þessa sögu má lesa víða, t.d. í bók Gylfa Gröndal, Fólk í fjötrum og bókum Þorleifs Friðrikssonar, Við brún nýs dags (2007) sem og í bókinni Dagar vinnu og vona (2012).

2 Hagstofa Íslands (18. desember 2012). Evrópskur samanburður á launum 2010. Hagtíðindi (2012:11).

3 Wilkinson, R og Pickett, K. (2009). The spirit level: Why greater equality makes societies stronger. New York: Bloomsbury Press.

4 Um lífskjör á Íslandi, sjá fyrrnefndar bækur Gylfa Gröndal og Þorleifs Friðrikssonar.

5 Wilkinson og Pickett (2009).

6 Dittmar, H. (2008). Consumer culture, Identity and Well-Being: The Search for the 'Good-Life' and the 'Body Perfect'. Hove: Psychology Press.

7 Jackson, T. (2009). Prosperity without growth: Economics for a finate planet. London: Earthscan.

8 Þ.e.a.s., á hvern mann.

9 Um hinar miklu breytingar á Íslensku samfélagi á tuttugustu öld má m.a. lesa hjá Gunnari Karlssyni (2009), í kaflanum Atvinnubylting og ríkismyndun 1874-1918, í bókinni Saga Íslands X (ritstj. Sigurður Líndal og Pétur Hrafn Árnason). Reykjavík: Hið Íslenska Bókmenntafélag. Sjá einnig Þorleif Friðriksson (2007, 2012).

10 Sjá Wilkinson og Pickett (2009).

11 M.a. vegna þess að þeir geta þá dregið úr yfirvinnu.

12 Er hér átt við meðalfjölda vinnustunda á hvern vinnandi mann.

13 Sjá nánar í Guðmundur D. Haraldsson (2013). Vinnum minna: Styttum vinnudaginn. Tímarit máls og menningar, 74 (1), 75-89.

14 Kolbeinn Stefánsson (2008). Samspil vinnu og heimilis: Álag og árekstrar. Working Papers, 1. Rannsóknarstöð Þjóðmála. Óútgefið handrit.

15 Um erlend fordæmi, sjá t.d. Bosch, G. og Lehndorff, S. (2001). Working-time reduction and employment: Experiences in Europe and economic policy recommendations. Cambridge Journal of Economics, 25, 209-243.

16 Ingi Rúnar Eðvarðsson (1997). Samtök bókagerðarmanna í 100 ár: Þeir byrjuðu ótrauðir bundust í lög. Þjóðsaga ehf. Bls. 64.

17 Ingi Rúnar Eðvarðsson (1997), bls. 77-82.

18 Þorleifur Friðriksson (2012), bls. 59.

19 Þorleifur Friðriksson (2012), bls. 311-314.

20 Ingi Rúnar Eðvarðsson (1997), bls. 127.

21 Ingi Rúnar Eðvarðsson (1997), bls. 149-150.

22 Ingi Rúnar Eðvarðsson (1997), bls 150-154, 168, 172.

23 Sjá lög nr. 88/1971, einkum þó 2. gr. og 8.gr.

24 Myndina teiknaði höfundur eftir gögnum frá Þjóðhagsstofnun og The Conference Board. „Laun“ á myndinni vísa til kaupmáttar atvinnutekna og eru komin frá Þjóðhagsstofnun. „Vinnustundir“ koma úr gagnagrunninum Total Economy Database, sem The Conference Board heldur utan um, og vísa til meðalfjölda árlegra vinnustunda á vinnandi mann.

25 Guðmundur D. Haraldsson (2013).

26 Nánar má lesa um aðferðina sem má notast til þessa í Guðmundur D. Haraldsson (2013).

***

Þessi pistill birtist áður á bloggsíðu höfundar á DV.is

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið á blogginu

Stefán Snævarr
1
Blogg

Stefán Snævarr

Á Áslaug Arna að segja af sér?

Bent hef­ur ver­ið á að starfsaug­lýs­ing   um  starf töl­fræð­ings hjá há­skóla-, iðn­að­ar- og ný­sköp­un­ar­ráðu­neyt­inu kunni að stang­ast á við lög. Þau kveða á um að ís­lenska sé hið op­in­bera mál lands­ins en í aug­lýs­ing­unni var sagt að um­sækj­andi yrði að hafa gott vald á ís­lensku eða ensku. Ráð­herr­ann, Áslaug Arna, varði starfsaug­lýs­ing­una m.a. með þeim „rök­um“ að...
Stefán Snævarr
2
Blogg

Stefán Snævarr

Lex­i­kon Put­in­or­um-Ór­ar Pútíns

Hér get­ur að líta Lexí­kon Put­in­or­um, al­fræði­orða­bók pútín­ism­ans en þar leika ór­ar (og ár­ar) Pútíns lyk­il­hlut­verk: Banda­rík­in: Vond ríki enda standa þau í vegi fyr­ir að Rússlandi nái sín­um ginn­helgu mark­mið­um, þar að segja ef Trump er ekki for­seti (sjá "Trump"). Einnig eru þau svo óforskömm­uð að vera Rússlandi langt­um fremri hvað tækni áhrær­ir. Það er svindl því Rúss­land á...
Stefán Snævarr
3
Blogg

Stefán Snævarr

Hnatt­væð­ing og al­þjóðaremba

Ég hitti hann Jim frá Ástr­al­íu í Frakklandi ár­ið 2003. Greind­ur karl og geðs­leg­ur, ákveð­inn í skoð­un­um. Hann taldi inn­rás­ina í Ír­ak hið besta mál, Saddam hefði ör­ugg­lega átt gjör­eyð­ing­ar­vopn. Banda­rískt efna­hags­líf væri mjög traust og þar vestra væri eng­inn ras­ismi. Hnatt­væð­ing­in væri sig­ur­verk, í fram­tíð­inni myndu borg­ríki taka við af nú­tímaríkj­um í krafti þess­ar­ar væð­ing­ar. Og inn­an tutt­ugu ára...

Nýtt á Stundinni

Eftirlitsmaður sendur um borð í hvalveiðiskipin
FréttirHvalveiðar

Eft­ir­lits­mað­ur send­ur um borð í hval­veiði­skip­in

Svandís Svavars­dótt­ir mat­væla­ráð­herra hef­ur sett reglu­gerð sem kveð­ur á um eft­ir­lit með hval­veið­um. Fiski­stofa mun senda starfs­mann um borð í hval­veiði­skip sem fylg­ist með og tek­ur upp mynd­bönd sem síð­an verða af­hent dýra­lækni Mat­væla­stofn­un­ar til skoð­un­ar.
Tölvuárás á Fréttablaðið sögð rússnesk hefnd
Fréttir

Tölvu­árás á Frétta­blað­ið sögð rúss­nesk hefnd

Vef­ur Frétta­blaðs­ins verð­ur tek­inn nið­ur í kvöld biðj­ist rit­stjórn ekki af­sök­un­ar á því að hafa birt frétta­mynd frá Úkraínu. Ónafn­greind­ir rúss­nesk­ir tölvu­hakk­ar­ar hófu skyndi­á­hlaup á vef blaðs­ins í morg­un. Rúss­neska sendi­ráð­ið krafð­ist á sama tíma af­sök­un­ar­beiðni og seg­ir blað­ið hafa brot­ið ís­lensk lög. Steinn Stein­arr og Þór­berg­ur Þórð­ar­son hlutu dóma fyr­ir brot á sömu laga­grein þeg­ar þeir þóttu hafa veg­ið að æru og heiðri Ad­olfs Hitler og Nas­ista.
Framtíð geimferða í uppnámi vegna Úkraínustríðsins
FréttirÚkraínustríðið

Fram­tíð geim­ferða í upp­námi vegna Úkraínu­stríðs­ins

Rúss­ar til­kynntu á dög­un­um að þeir myndu draga sig út úr al­þjóð­legu sam­starfi um geim­ferð­ir inn­an tveggja ára. Stór hluti af Al­þjóð­legu geim­stöð­inni, ISS, er í eigu Rússa og fram­tíð henn­ar er því skyndi­lega í upp­námi. Önn­ur sam­starfs­ríki töldu rekst­ur stöðv­ar­inn­ar tryggð­an til árs­ins 2030 en meira en ára­tug­ur er í að ný geim­stöð verði til­bú­in til notk­un­ar.
ReynslaEigin konur

Fékk sím­tal um barns­föð­ur sinn sem var upp­haf að ára­langri raun

Freyja Huld fékk sím­tal um nótt með upp­lýs­ing­um um að sam­býl­is­mað­ur henn­ar og barns­fað­ir væri að sækja í ung­lings­stúlk­ur. Síð­ar var hann hand­tek­inn fyr­ir skelfi­legt brot. Enn þarf hún að eiga í sam­skipt­um við hann sem barns­föð­ur og veita hon­um um­gengni.
Sólveig segir afsögn Drífu tímabæra
Fréttir

Sól­veig seg­ir af­sögn Drífu tíma­bæra

„Drífa veit sjálf að það er langt um lið­ið síð­an grafa fór und­an trú­verð­ug­leika henn­ar og stuðn­ingi í baklandi verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar,“ seg­ir Sól­veig Anna Jóns­dótt­ir, formað­ur Efl­ing­ar, um af­sögn for­seta ASÍ.
Drífa Snædal segir af sér sem forseti Alþýðusambands Íslands
Fréttir

Drífa Snæ­dal seg­ir af sér sem for­seti Al­þýðu­sam­bands Ís­lands

Drífa Snæ­dal hef­ur sagt af sér sem for­seti Al­þýðu­sam­bands Ís­lands. Sam­skipti við kjörna full­trúa inn­an verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar og blokka­mynd­un er ástæð­an. Í yf­ir­lýs­ingu seg­ir hún átök inn­an hreyf­ing­ar­inn­ar ver­ið óbæri­leg og dreg­ið úr vinn­ugleði og bar­áttu­anda.
Fasteignaskattur á lúxusíbúðir á skjön við kaupverð
Fréttir

Fast­eigna­skatt­ur á lúxus­í­búð­ir á skjön við kaup­verð

Kaup­verð lúxuseigna sem auð­menn­irn­ir Björgólf­ur Thor Björgólfs­son og Ró­bert Wessman hafa sýsl­að með end­ur­spegl­ast ekki í fast­eigna­mati á þeim. Fast­eigna­skatt­ar geta ver­ið hundruð­um þús­unda króna lægri en ef mið­að væri við kaup­verð þeirra.
Ísland, hér kem ég
Tania Korolenko
ReynslaDagbók flóttakonu

Tania Korolenko

Ís­land, hér kem ég

Tania Korolen­ko er ein þeirra hundruða Úkraínu­manna sem feng­ið hafa skjól á Ís­landi vegna inn­rás­ar Rússa. Hún hef­ur hald­ið dag­bók um komu sína hing­að til lands og líf­ið í nýju landi og ætl­ar að leyfa les­end­um Stund­ar­inn­ar að fá að fylgj­ast með.
Úkraína frysti eignir Moshensky-fjölskyldunnar
FréttirÓlígarkinn okkar

Úkraína frysti eign­ir Mos­hen­sky-fjöl­skyld­unn­ar

Úkraínsk yf­ir­völd eru sögð hafa kyrr­sett eig­ur og fryst banka­reikn­inga fyr­ir­tæk­is­ins Santa Kholod í Kænu­garði. Yf­ir­völd þar telja hví­trúss­nesk fyr­ir­tæki fjár­magna inn­rás Rússa með óbein­um hætti, vegna stuðn­ings ein­ræð­is­stjórn­ar Lukashen­ko. Santa Kholod er hluti af fyr­ir­tækja­keðju Al­eks­and­ers Mos­hen­sky, kjör­ræð­is­manns Ís­lands, fiskinn­flytj­anda og ólíg­arka í Hvíta-Rússlandi. Sagð­ur hafa skráð fyr­ir­tæki á dótt­ur sína til að verj­ast þving­un­um ESB.
Vantar fleira fólk utan EES í ferðaþjónustuna
Fréttir

Vant­ar fleira fólk ut­an EES í ferða­þjón­ust­una

Víða í at­vinnu­líf­inu er skort­ur á starfs­fólki og helm­ing­ur stærstu fyr­ir­tækja seg­ir illa ganga að manna störf. Fram­kvæmda­stjóri Sam­taka ferða­þjón­ust­unn­ar seg­ir að auð­velda eigi grein­inni að byggja aft­ur upp tengsl við er­lent starfs­fólk sem glöt­uð­ust í far­aldr­in­um.
Panama-uppljóstrarinn John Doe: „Án ábyrgðar getur samfélag ekki virkað“
FréttirPanamaskjölin

Panama-upp­ljóstr­ar­inn John Doe: „Án ábyrgð­ar get­ur sam­fé­lag ekki virk­að“

Nafn­lausi upp­ljóstr­ar­inn sem hrinti af stað at­burða­rás­inni sem leiddi til af­sagn­ar Sig­mund­ar Dav­íðs Gunn­laugs­son­ar for­sæt­is­ráð­herra með lek­an­um á Pana­maskjöl­un­um veit­ir sitt fyrsta við­tal í Der Spieg­el. Hann lýs­ir von­brigð­um með stjórn­völd víða um heim og seg­ir Rússa vilja sig feig­an.
Horfið til himins: Það er von á súpernóvu!
Flækjusagan

Horf­ið til him­ins: Það er von á súpernóvu!

En verð­ur hún hættu­leg?