Þessi færsla er meira en 2 ára gömul.

Vangaveltur um styttingu vinnudags og skapandi greinar

Vangaveltur um styttingu vinnudags og skapandi greinar

Þegar mannskepnan er borin saman við önnur dýr kemur margt merkilegt í ljós. Raunar svo margt, að best er að takmarka sig strax við tiltekið svið mannlífsins: Getuna til að skapa margbrotna hluti, en þessi geta er ótvíræð. Þökk sé meðal annars þessari getu hefur mannskepnan umbreytt sinni eigin tilveru rækilega á síðastliðnum tveimur til þremur öldum. Sköpun og nýting nýrrar tækni á þessum tíma, allt frá gufuvélum til tölvutækni, hefur umturnað lífi okkar, ekki síst atvinnuháttum og híbýlum.

Þessar breytingar náðu til Íslands í byrjun tuttugustu aldar með vélvæðingu af ýmsu tagi.1 Með tíð og tíma breyttist hagkerfið frá því að flest allir (75% árið 1901) vinna við landbúnað og sjávarútveg, yfir í að flestallir vinna við þjónustu (75% árið 2008).2 Samfélagið hefur umturnast á þessum tíma, en sumt í hugarfari okkar hefur ekki breyst með.

Vaxandi hluti þjónustugreinanna eru hinar skapandi greinar, þar sem fólk fæst við að nýta hugvit sitt til að mynda og móta eitthvað nýtt, eitthvað frumlegt. Hönnun, vefsíðugerð og kvikmyndagerð teljast til skapandi greina, sem dæmi. Talið er að um 5% vinnuaflsins starfi innan skapandi greina á Íslandi í dag, en það er um tveimur prósentustigum meira en starfar við landbúnað og fiskveiðar samanlagt.3

Skapandi greinar eru afar ólíkar t.d. landbúnaði eða steypuframleiðslu, því það sem þarf til er mjög ólíkt. Í báðum greinum þarf vissulega þekkingu, en munurinn er helst sá að til skapandi greina þarf öllu meira ímyndunarafl og frjórri hugsun, því sjálf vinnan snýst um sköpun. Við getum líka verið nokkuð viss um að þetta sama eigi við þegar skapandi greinar eru bornar saman við fjölmargar aðrar atvinnugreinar. Og einmitt vegna þess að skapandi greinar eru eðlisólíkar öðrum greinum atvinnulífsins, þá bjóða þær upp á við endurhugsum vinnuna sem slíka.

Eitt það sem við sem samfélag eigum að setja í framkvæmd er stytting vinnudagsins. Ég hef haldið því fram í mörgum pistlum að það sé samfélagslega brýnt málefni sem varði lífsgæði í landinu. Helsta ástæðan er sú að vinnudagurinn sé það langur að hann valdi skaða á fjölskyldulífi landsmanna, en einnig að það sé einkennilegt að eyða næstum helmingi af vökustundum sínum í vinnunni á 21. öldinni. Vangaveltur mínar snúast um að við eigum að geta látið vélarnar hjálpa okkur við að stytta vinnudaginn – til er hvers annars öll þessi tækni?

Stytting vinnudagsins í samfélagi þar sem aldrei má slaka á kröfum um arð flækir málin hins vegar. Þess vegna hef ég boðað að við eigum að auka framleiðni og nýta hina auknu framleiðni til að vinna minna. Framleiðnina getum við aukið með því að vinna öðruvísi – skipta öðruvísi milli okkur verkum, breyta vaktakerfum og þess háttar.

Í skapandi greinum er þessu öðruvísi háttað. Fyrirtækin sem starfa innan skapandi greina eru vissulega rekin flest með arðsemi í huga. Munurinn liggur í því að aukning á framleiðni er tæplega kölluð fram með sömu aðferðum í skapandi greinum og má beita í mörgum öðrum atvinnugreinum – einmitt af því að um er að ræða atvinnugreinar sem eru svo ólíkar. Við „endurskipuleggjum“ ekki hugsanaferli né getum við stytt þau. En er þá yfir höfuð hægt að vinna minna innan hinna skapandi greina? Getum við látið rekstur fyrirtækjanna ganga upp eftir styttingu? Án efa er það hægt.

Á Íslandi er mjög rótgróin vinnumenning, sem meðal annars felst í því að vinna helst fulla vinnu, en um 75% starfandi vinna fullt starf.4 Að vinna skemur þykir skrítið, nema helst ef um er að ræða foreldra eða námsmenn. Skapandi greinar eru ekki undanþegnar þessari menningu. Átta tímar eru venjan þar eins og annarsstaðar, menn virðast þó heldur liprari við að leyfa fólki að stjórna hvenær sólarhringsins vinnan er ynnt af hendi, en full vinna skal vera átta tímar og yfirvinna er í boði fyrir þá sem það vilja.

Hugmyndin um átta tíma vinnudag var mótuð fyrir meira en öld í samfélagi þar sem verksmiðjuvinna var algengasta tegund atvinnu. Þegar skapandi greinar svo verða til í æ meira mæli, löngu síðar, „erfa“ þær vinnudaginn, því samfélagið sem þær mótast og myndast í er gegnsýrt af þessari hugmynd. En þessi lengd á vinnudeginum á sennilega ekki heima innan skapandi greina – lengdin er sennilega hamlandi fyrir greinarnar. Það er t.d. áhugavert að margir rithöfundar sem hafa tjáð sig um hvernig þeir skrifa leggja áherslu á skrifa reglulega, en ekki í löngum lotum. Átta tíma vinnudagur er eitthvað sem virðist ekki tíðkast meðal þeirra, fjórar til fimm stundir virðast vera venjan.5 Af hverju ætti þetta sama ekki að eiga við skapandi greinar í heild sinni? Alls staðar innan skapandi greina er jú verið að vinna með hugmyndir og sköpunargáfu – rithöfundar eru ekki einir um það.

Líklega má stytta vinnudaginn innan skapandi greina án þess að það bitni nokkuð á greininni – kannski flæða hugmyndirnar betur með skemmri vinnudegi. Hvernig væri að fyrirtækin prófuðu sig áfram með styttingu vinnudagsins á eigin spýtur? Hver veit nema að það gæti orðið starfsmönnum þeirra til góðs, og fyrirtækjunum sömuleiðis. Við höfum nú þegar nokkur dæmi um það, og hefur reynst vel, meðal annars hjá fyrirtæki á Íslandi sem starfar innan skapandi greina.

***

1. Gunnar Karlsson (2009). Atvinnubylting og ríkismyndun, bls. 37-104. Í Saga Íslands X. (Ritstj. Sigurður Líndal og Pétur Hrafn Árnason). Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag.

2. Gunnar Karlsson (2009), bls. 17. Hagstofa Íslands (e.d.) Gögn sótt af vefsíðu Hagstofunnar.

3. Hagstofa Íslands (e.d.). Sótt af http://tinyurl.com/yxekdt5k þann 13. september 2019.

4. Sjá t.d. Hagstofa Íslands (7. febrúar 2019). Vinnumarkaður á 4. ársfjórðungi 2018. Hagtíðindi, 104(3), bls. 8-9.

5. Silvia, P. J. (2007). How to write a lot. Washington: APA Life Tools.

***

Mynd: Opið rými í Glasgow, Skotlandi. Myndin er fengin af Wikimedia commons, hér.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið á blogginu

Stefán Snævarr
1
Blogg

Stefán Snævarr

Á Áslaug Arna að segja af sér?

Bent hef­ur ver­ið á að starfsaug­lýs­ing   um  starf töl­fræð­ings hjá há­skóla-, iðn­að­ar- og ný­sköp­un­ar­ráðu­neyt­inu kunni að stang­ast á við lög. Þau kveða á um að ís­lenska sé hið op­in­bera mál lands­ins en í aug­lýs­ing­unni var sagt að um­sækj­andi yrði að hafa gott vald á ís­lensku eða ensku. Ráð­herr­ann, Áslaug Arna, varði starfsaug­lýs­ing­una m.a. með þeim „rök­um“ að...
Stefán Snævarr
2
Blogg

Stefán Snævarr

Hnatt­væð­ing og al­þjóðaremba

Ég hitti hann Jim frá Ástr­al­íu í Frakklandi ár­ið 2003. Greind­ur karl og geðs­leg­ur, ákveð­inn í skoð­un­um. Hann taldi inn­rás­ina í Ír­ak hið besta mál, Saddam hefði ör­ugg­lega átt gjör­eyð­ing­ar­vopn. Banda­rískt efna­hags­líf væri mjög traust og þar vestra væri eng­inn ras­ismi. Hnatt­væð­ing­in væri sig­ur­verk, í fram­tíð­inni myndu borg­ríki taka við af nú­tímaríkj­um í krafti þess­ar­ar væð­ing­ar. Og inn­an tutt­ugu ára...

Nýtt á Stundinni

Í vöku og draumi
Viðtal

Í vöku og draumi

Ýr Þrast­ar­dótt­ir fata­hönn­uð­ur hef­ur vak­ið at­hygli fyr­ir hönn­un sína sem oft má líkja við lista­verk og fyrr á þessu ári opn­aði hún ásamt tveim­ur öðr­um hönn­uð­um versl­un­ina Apotek Atelie. Hún venti kvæði sínu í kross í hittifyrra og hóf nám við Kvik­mynda­skóla Ís­lands og út­skrif­að­ist í vor. Ýr var greind með ADHD fyr­ir um einu og hálfu ári og seg­ist nú skilja hvernig hún hef­ur fún­ker­að í gegn­um ár­in.
Brák og Þórir í Freyjulundi lifa með árstíðunum
MenningHús & Hillbilly

Brák og Þór­ir í Freyju­lundi lifa með árs­tíð­un­um

Hill­billy hitti Brák Jóns­dótt­ur mynd­list­ar­konu og Þóri Her­mann Ósk­ars­son tón­list­ar­mann í byrj­un sum­ars til að ræða list­a­líf­ið á Norð­ur­landi.
Snýst ekki um trú að hafa þekkingu á Biblíunni
Fólkið í borginni

Snýst ekki um trú að hafa þekk­ingu á Biblí­unni

Arn­ald­ur Sig­urðs­son, bóka­vörð­ur á Lands­bóka­safn­inu, tel­ur klass­ísk­ar bók­mennt­ir, einkum Bibl­í­una, grund­völl að læsi.
Páll Óskar Hjálmtýsson
Karlmennskan#100

Páll Ósk­ar Hjálm­týs­son

Braut­ryðj­and­inn, popp­goð­ið, homm­inn og hin ögr­andi þjóð­ar­ger­semi Páll Ósk­ar Hjálm­týs­son er heið­urs­gest­ur 100. hlað­varps­þátt­ar Karl­mennsk­unn­ar. Við kryfj­um karl­mennsk­una og kven­leik­ann, leik­rit­ið sem kyn­hlut­verk­in og karl­mennsk­an er, skápa­sög­una og kol­röngu við­brögð for­eldra Palla, karlremb­ur, and­spyrn­una og bak­slag í bar­áttu hinseg­in fólks. Um­sjón: Þor­steinn V. Ein­ars­son Tónlist: Mr. Silla - Nar­uto (án söngs) Veg­an­búð­in, Dom­in­os og bak­hjarl­ar Karl­mennsk­unn­ar bjóð­ar upp á þenn­an þátt.
Tugmilljóna barátta um toppsæti Sjálfstæðisfólks
Fréttir

Tug­millj­óna bar­átta um topp­sæti Sjálf­stæð­is­fólks

Hild­ur Björns­dótt­ir varði 9,3 millj­ón­um í bar­áttu sína fyr­ir odd­vita­sæti Sjálf­stæð­is­flokks­ins fyr­ir síð­ustu borg­ar­stjórn­ar­kosn­ing­ar. Keppi­naut­ur henn­ar um sæt­ið, Ragn­hild­ur Alda Vil­hjálms­dótt­ir, eyddi 8,8 millj­ón­um. Fram­boð odd­vit­ans skil­aði hagn­aði.
Hefur Taívan alltaf verið hluti Kína?
Flækjusagan#39

Hef­ur Taív­an alltaf ver­ið hluti Kína?

Eftirlitsmaður sendur um borð í hvalveiðiskipin
FréttirHvalveiðar

Eft­ir­lits­mað­ur send­ur um borð í hval­veiði­skip­in

Svandís Svavars­dótt­ir mat­væla­ráð­herra hef­ur sett reglu­gerð sem kveð­ur á um eft­ir­lit með hval­veið­um. Fiski­stofa mun senda starfs­mann um borð í hval­veiði­skip sem fylg­ist með og tek­ur upp mynd­bönd sem síð­an verða af­hent dýra­lækni Mat­væla­stofn­un­ar til skoð­un­ar.
Tölvuárás á Fréttablaðið sögð rússnesk hefnd
Fréttir

Tölvu­árás á Frétta­blað­ið sögð rúss­nesk hefnd

Vef­ur Frétta­blaðs­ins verð­ur tek­inn nið­ur í kvöld biðj­ist rit­stjórn ekki af­sök­un­ar á því að hafa birt frétta­mynd frá Úkraínu. Ónafn­greind­ir rúss­nesk­ir tölvu­hakk­ar­ar hófu skyndi­á­hlaup á vef blaðs­ins í morg­un. Rúss­neska sendi­ráð­ið krafð­ist á sama tíma af­sök­un­ar­beiðni og seg­ir blað­ið hafa brot­ið ís­lensk lög. Steinn Stein­arr og Þór­berg­ur Þórð­ar­son hlutu dóma fyr­ir brot á sömu laga­grein þeg­ar þeir þóttu hafa veg­ið að æru og heiðri Ad­olfs Hitler og Nas­ista.
Framtíð geimferða í uppnámi vegna Úkraínustríðsins
FréttirÚkraínustríðið

Fram­tíð geim­ferða í upp­námi vegna Úkraínu­stríðs­ins

Rúss­ar til­kynntu á dög­un­um að þeir myndu draga sig út úr al­þjóð­legu sam­starfi um geim­ferð­ir inn­an tveggja ára. Stór hluti af Al­þjóð­legu geim­stöð­inni, ISS, er í eigu Rússa og fram­tíð henn­ar er því skyndi­lega í upp­námi. Önn­ur sam­starfs­ríki töldu rekst­ur stöðv­ar­inn­ar tryggð­an til árs­ins 2030 en meira en ára­tug­ur er í að ný geim­stöð verði til­bú­in til notk­un­ar.
ReynslaEigin konur

Fékk sím­tal um barns­föð­ur sinn sem var upp­haf að ára­langri raun

Freyja Huld fékk sím­tal um nótt með upp­lýs­ing­um um að sam­býl­is­mað­ur henn­ar og barns­fað­ir væri að sækja í ung­lings­stúlk­ur. Síð­ar var hann hand­tek­inn fyr­ir skelfi­legt brot. Enn þarf hún að eiga í sam­skipt­um við hann sem barns­föð­ur og veita hon­um um­gengni.
Sólveig segir afsögn Drífu tímabæra
Fréttir

Sól­veig seg­ir af­sögn Drífu tíma­bæra

„Drífa veit sjálf að það er langt um lið­ið síð­an grafa fór und­an trú­verð­ug­leika henn­ar og stuðn­ingi í baklandi verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar,“ seg­ir Sól­veig Anna Jóns­dótt­ir, formað­ur Efl­ing­ar, um af­sögn for­seta ASÍ.
Drífa Snædal segir af sér sem forseti Alþýðusambands Íslands
Fréttir

Drífa Snæ­dal seg­ir af sér sem for­seti Al­þýðu­sam­bands Ís­lands

Drífa Snæ­dal hef­ur sagt af sér sem for­seti Al­þýðu­sam­bands Ís­lands. Sam­skipti við kjörna full­trúa inn­an verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar og blokka­mynd­un er ástæð­an. Í yf­ir­lýs­ingu seg­ir hún átök inn­an hreyf­ing­ar­inn­ar ver­ið óbæri­leg og dreg­ið úr vinn­ugleði og bar­áttu­anda.