Þessi færsla er meira en 3 ára gömul.

Mataræði og mannréttindi

Mataræði og mannréttindi

Ættu ríki og sveitarfélög að stuðla að neyslu almennings á grænkerafæði? Grunnástæður þess að borða grænkerafæði í stað fæðu sem kemur úr dýrum og dýraafurðum eru þrennskonar. Þessar ástæður eru siðferðisástæður, umhverfisástæður og heilsufarsástæður.

Siðferðisástæður
Við vitum öll að dýr sem alin eru til manneldis lifa oft við hræðilegar aðstæður. Oft svo hræðilegar að heildargildi tilvist þessara dýra er neikvæð. Það er, þau væru betur sett ef þau hefðu aldrei átt líf í þessum heimi sem við búum þeim. Með því að taka ekki þátt í að borða dýr þá stuðlar maður að framleiðslukerfi þar sem færri dýr eru alin til manneldis og heimi þar sem færri dýr þurfa að þjást.

Ef til vill eru einhverjir sem eru ekki sannfærðir um að það sé svo slæmt að vera dýr sem alið er til manneldis. Að minnsta kosti ekki fyrir öll dýr. Að minnsta kosti ekki fyrir dýr á Íslandi. Er til dæmis ekki íslenska kindin nokkuð frjáls og hamingjusöm? Í þessu samhengi er rétt að taka fram að um 90% allra þeirra landdýra sem við drepum til manneldis eru hænuungar en á hverju ári eru drepnir í kringum fimm milljón hænuungar til þess að koma ofan í landann kjúkling. Hægt er að fullyrða með þó nokkurri vissu að nær enginn af þessum fuglum hlutu líf sem getur talist þess virði að lifa. Framleiðsluferli á kjúklingum, og svínum líka, er staðlað og keimlíkt allstaðar á vesturlöndum, ef ekki um allan heim. Þessi dýr þurfa að þola miskunnarlausa frelsissviptingu, mikil þrengsli og algjöra ringulreið.

Hér er einnig vert að benda á að á Íslandi eru ekki borðuð eingöngu íslensk dýr heldur er töluvert magn kjöts innflutt og eins eru aragrúi ýmissa innfluttra matvara sem innihalda dýraafurðir. Það er því deginum ljósara að með því að borða grænkerafæði í meira magni þá takmörkum við á endanum þær þjáningar sem ómennsk dýr þurfa að þola af mannavöldum.

Umhverfisástæður
Ef við lítum á hvaða áhrif ræktun dýra til manneldis hefur á umhverfið þá kemur margt áhugavert í ljós. Það hefur verið ljóst í marga áratugi að ræktun dýra til manneldis er ósjálfbær og felur í sér gífurlega sóun á mat, vatni og landsvæði. Öll þessi dýr þurfa að borða og drekka og þau þurfa í öllum tilvikum meiri mat heldur en þau á endanum gefa frá sér. Varlega áætlað þarf um 2 kg af fæði til þess að búa til 1 kg af kjúkling, 4 kg af fæði til þess að búa til 1 kg af svínakjöti og um 8 kg af fæði til þess að búa til 1 kg af nautakjöti.

En er það ekki svo að dýrin nærast af landsvæði sem væri hvort eð er ekki hægt að nýta undir ræktun til manneldis? Varla erum við að fara rækta kartöflur og hafra í fjöllunum þar sem kindurnar eru á beit? Það er kannski í þessum fullyrðingum örsmátt sannleikskorn en aðallega helber lygi. Nánast allt fóður sem við gefum hænum og kjúklingum er innflutt. Sama gildir um fóður fyrir svín. Að öllum líkindum mætti nýta þetta fóður eða að minnsta kosti breyta ræktuninni þannig að það mætti nýta hana til manneldis. 

Eins ber að nefna að helsta ástæðan fyrir eyðingu regnskóganna í Suður-Ameríku er vegna nautgriparæktunar. En þar er regnskógum eytt meðal annars til þess að rækta korn og soja og til þess að búa til beitiland fyrir dýrin sem við borðum. En skiptir það einhverju máli fyrir Ísland? Hér eru engir regnskógar. Nei, hér eru engir regnskógar en hér voru einu sinni skógar og mikill gróður. Það er þangað til við fluttum hingað með okkur kindina okkar en talið er að kindin sé búin að eyðileggja gróður landsins og búa hér til gríðarlegt eyðimerkurland.

Fyrir utan sóun á landi og fæðu þá felur dýraeldi í sér mikla mengun meðal annars í formi losunar á gróðurhúsalofttegundum. Hér eru það dýrin sem hafa það hvað best sem losa sem mest en það eru grasbítar á borð við nautgripi og kindur. Hér er enginn munur á íslensku kindinni og þeirri sem býr í Nýja Sjálandi. Meltingarfæri þessara dýra eru eins og losa þau með ropi metangasi út í andrúmsloftið í gífurlegum mæli. Hætturnar sem stafa af losun gróðurhúsalofttegunda og hlutverki landbúnaðar í þeim efnum hefur nú verið þekkt í tugi ára og hafa meðal annars Sameinuðu Þjóðirnar lagt áherslu á að minnka neyslu dýraafurða einmitt vegna þessa.

Samkvæmt skýrslu frá Umhverfisráðgjöf Íslands þá er losun vegna landbúnaðar um 13% af allri losun Íslands. Og í landbúnaði kemur um 50% frá sauðfjárrækt og um 33% frá nautgriparækt. Hver voru viðbrögð stjórnvalda við þessum fréttum? Jú, þau voru öll af vilja gerð til þess að stemma stigu við þessa losun að því skilyrði gefnu að kindum yrði ekki fækkað. Það er nefnilega forsenda aðgerðaáætlunar stjórnvalda að sama hvað þá skuli skepnum ekki fækkað.

Heilsufarsástæður
Skoðum í lokin heilsufarslegan ávinning grænkerafæðis. Við þekkjum öll að mælt er með neyslu grænmetis og ávaxta en það taka kannski ekki allir undir það að hollt fæði geti verið án allra dýra og dýraafurða. Nú er það svo að við komum öll til með að deyja en hvað er það sem kemur til með að verða okkur að bana? Þegar málið er skoðað kemur í ljós að við komum flest til með að deyja úr lífsstílssjúkdómum eins og æða- og hjartasjúkdómum, sykursýki og krabbameini. Og kemur það eitthvað mataræðinu okkar við? Heldur betur. Allir þessir sjúkdómar hafa tengsl við mikla neyslu á dýrum og dýraafurðum. Og það sem meira er þá getur neysla á heilkjarna plöntufæði hjálpað fólki að takast á við þessa sjúkdóma. Það sem hefur sterka tengingu við orsök við hjartasjúkdóma er neysla kólestróls en sú fæða sem veitir mesta vörn við hjartasjúkdómum eru trefjar. Í hvaða mat er að finna kólestról? Eingöngu í dýrum og dýraafurðum. Og í hvaða mat er að finna trefjar? Eingöngu í plöntum.

Þessi afstaða endurspeglast í bæklingi frá Embætti landlæknis: Ráðleggingar um mataræði síðast gefin út 2017. Þar er mælt með að takmarka rautt kjöt, unnar kjötvörur og fituríkar mjólkurvörur. Bæklingurinn tekur einnig skýrt fram að „hægt er að setja saman hollt mataræði án kjöts“. Í bæklingnum segir meðal annars: „Flestir Íslendingar hefðu heilsufarslegan ávinning af því að auka neyslu á fæðu úr jurtaríkinu“. Það sem vantar einna helst uppá annars ágætar ráðleggingar Embættis landlæknis er viðurkenning þess efnis að hægt sé að setja saman hollt fæði, ekki bara án kjöts, heldur án allra dýra og dýraafurða.

Ný matarráðgjöf frá Kanada, og sú fyrsta sem styðst ekki við rannsóknir sem styrktar eru af matariðnaðinum, ráðleggur ekki fólki að innbyrða neina kúamjólk og hvetur fólk til þess að verða sér út um prótein úr plönturíkinu. Samhljóða þessu þá hefur Alþjóða heilbrigðisstofnunin gefið út að hægt sé að þrífast á grænkerafæði á öllum stigum lífsins. Það er til mikils að vinna fyrir heilsu samfélags og heilla þjóða með breyttu mataræði.

Ættu ríki og sveitarfélög að stuðla að neyslu grænkerafæðis? 
Ef þessi stutta upptalning gefur gróflega rétta mynd um áhrif mataræðis fyrir dýrin, jörðina og okkur sjálf hvers vegna er þá ekki gripið til róttækra aðgerða?

Ættu ríki og sveitarfélög að stuðla að neyslu grænkerafæðis? 
Ef svarið er já, hvers vegna er ennþá verið að niðurgreiða lambakjöt og aðrar dýraafurðir til landsmanna? Hvers vegna er ekki fyrsta ráðlegging lækna til skjólstæðinga sinna að fá þá til þess að borða vel samsett grænkerafæði? Hvers vegna er maturinn sem boðið er upp á sjúkrastofnunum landsins ekki nær eingöngu vegan? Hvers vegna eru helstu mötuneyti ríkis og sveitarfélaga ekki með miklu meiri áherslu á grænkerafæði? Hvers vegna mæta foreldrar vegan barna oft ósveigjanlegu kerfi þegar það kemur að mat í leikskólum?

Ættu ríki og sveitarfélög að stuðla að neyslu grænkerafæðis?
Ef svarið er nei þá hvers vegna ekki? Er það vegna þess að valdið er í höndum einstaklinganna sem kjósa sér þennan lífstíl? Og að ríkið og fyrirtæki eigi ekki að vera skipta sér af og láta bara fjöldann ráða. Ef það er ástæðan, sem ég efast reyndar um, þá hljómar það dálítið eins og þau séu að hlaupast undan ábyrgð. Enda stenst það ekki nokkurra skoðun þar sem ótal atriði í nútímasamfélagi virka þannig að ríkið stjórnar fjöldanum.

Væri slíkt inngrip inn í matarvenjur fólks of mikil neyslustýring? Á ekki fólk að ráða sjálft hvað það borðar? Við búum í samfélagi sem er í mikilli neyslu og við búum í samfélagi sem er stjórnað og því er óumflýjanlegt að hér sé neyslustýring. Hvað er það annað en neyslustýring þegar kúamjólk er niðurgreidd og mjólkurdagurinn haldinn hátíðlegur í grunnskólum landsins? Nei, neyslustýring sem slík er ekki vandamálið heldur hvernig neyslunni er stjórnað. Þegar svo mikið er í húfi þá er mikilvægt að þeir sem stjórni sýni kjark og ábyrgð og stýri til betri vegan … nei fyrirgefið, stýri til betri vegar.

Þessi ræða var upphaflega flutt í tilefni málþings Veganúar 2019. Málþingið fór fram á Hallveigarstöðum, Túngötu 14, og bar yfirskriftina “Mataræði og mannréttindi – Ættu ríki og sveitarfélög að stuðla að neyslu grænkerafæðis? Í pallborðinu sátu:
Salvör Nordal, umboðsmaður barna.
Líf Magneudóttir, borgarfulltrúi og formaður umhverfis- og heilbrigðisráðs.
Rósa Björk Brynjólfsdóttir, alþingiskona.
Hólmfríður Þorgeirsdóttir, næringarfræðingur og verkefnisstjóri hjá Embætti Landlæknis.
Hildur Harðardóttir, sérfræðingur Umhverfisstofnunar á sviði loftslagsmála og græns samfélags.
Fundarstjóri málþingsins verður Vigdís Fríða, félagsfræðingur.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Stundin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.

Mest lesið á blogginu

Stefán Snævarr
1
Blogg

Stefán Snævarr

Ensku­mennska

"Ensku­mennska" er ný­yrði mitt um dýrk­un á ensku eða barna­lega sann­fær­ingu um að ensku­væð­ing sé allra meina bót. Ég mun fyrst ræða græðg­is­rök henni tengd, svo víkja að fá­ráns­kröf­um um að ís­lensk­an eigi ávallt að víkja í um­ferð sam­fé­lags­ins. Þá mun ég kynna til­lög­ur til úr­bóta. Græðg­is­rök og ensku­mennska Ensku­mennsku-menn­in er vön að rök­styðja mál sitt með græðg­is­rök­um, t.d....
Stefán Snævarr
2
Blogg

Stefán Snævarr

AÐ VERA MÁL­EFNA­LEG­UR-Jóni Karli Stef­áns­syni svar­að

Fyr­ir nokkru skrif­aði ég færslu hér á Stund­inni um notk­un Björns Bjarna­son­ar á orð­inu „spill­ing“. Hann hefði sagt að gagn­rýni Sam­fylk­ing­ar­inn­ar á Sjálf­stæð­is­flokk­inn væri spill­ing. En ég benti á að spill­ing merki ekki það sama og gagn­rýni, ekki einu sinni ósann­gjörn gagn­rýni. Ég sagði að Björn tal­aði eins og Humpty Dumpty í Lísu í Undralandi en sá sagði „orð þýða...
Af samfélagi
3
Blogg

Af samfélagi

Nokk­ur orð um mis­heppn­aða banka­sölu og sam­fé­lags­banka

Und­an­farn­ar vik­ur hef­ur mik­ið ver­ið rætt um einka­væð­ingu Ís­lands­banka og efnt til mót­mæla í sex skipti vegna henn­ar. Um­ræð­an og mót­mæl­in eru bæði skilj­an­leg og eðli­leg, enda er einka­væð­ing­in mis­heppn­uð því traust al­menn­ings gagn­vart henni er nú guf­að upp. Fátt gref­ur jafn hratt und­an trausti eins og vafa­sam­ir við­skipta­hætt­ir og sér­hygli. Ef einka­væð­ing á að geta tal­ist vel heppn­uð verð­ur...

Nýtt á Stundinni

Bjarni furðar sig á dómurum og segir þá eiga að skila því sem ofgreitt var
Fréttir

Bjarni furð­ar sig á dómur­um og seg­ir þá eiga að skila því sem of­greitt var

„Fólk­ið í land­inu ætti ekki að þurfa að hlusta á að það sé flók­ið fyr­ir efsta lag rík­is­ins, æðstu emb­ætt­is­menn­ina, að skila því sem of­greitt var úr op­in­ber­um sjóð­um,“ skrif­ar Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, um mót­mæli dóm­ara við því að þurfa að end­ur­greiða of­greidd laun.
Dómarar mótmæla endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra launa
Fréttir

Dóm­ar­ar mót­mæla end­ur­greiðslu­kröfu vegna of­greiddra launa

Ákvörð­un fjár­mála­ráð­herra um að krefja 260 ein­stak­linga um end­ur­greiðslu á of­greidd­um laun­um síð­ast­lið­inna þriggja ára er harð­lega mót­mælt af dómur­um. „Að­gerð­irn­ar fela í sér at­lögu fram­kvæmda­valds­ins að dómsvald­inu sem ekki á sér hlið­stæðu í ís­lenskri rétt­ar­sögu,“ seg­ir í álykt­un Dóm­ara­fé­lags Ís­lands.
Furðulegt ferðalag íslenskrar síldar til Úkraínu um Panama
Rannsókn

Furðu­legt ferða­lag ís­lenskr­ar síld­ar til Úkraínu um Panama

Ís­lensk sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki seldu upp­sjáv­ar­fisk til Evr­ópu­lands­ins Úkraínu í gegn­um ríki í öðr­um heims­álf­um. Eitt af þess­um lönd­um var skatta­skjól­ið Panama sem varð al­ræmt eft­ir gagnalek­ann frá Mossack Fon­seca ár­ið 2016. Fisk­sölu­fyr­ir­tæk­in vilja ekki svara spurn­ing­um um við­skipt­in en þrír sér­fræð­ing­ar segja þau líta út fyr­ir að vera gerð af skatta­leg­um ástæð­um, gerð til þess eins að stýra því hvar hagn­að­ur mynd­ist.
Ríkið hefur ofgreitt kjörnum fulltrúum og embættismönnum samtals 105 milljónir
Fréttir

Rík­ið hef­ur of­greitt kjörn­um full­trú­um og emb­ætt­is­mönn­um sam­tals 105 millj­ón­ir

Vel á þriðja hundrað kjör­inna full­trúa, ráð­herra og emb­ætt­is­manna hafa á síð­ustu ár­um feng­ið greidd of há laun frá Fjár­sýslu rík­is­ins, sem studd­ist við rangt við­mið við launa­hækk­an­ir. Sam­tals nem­ur of­greiðsl­an 105 millj­ón­um króna. 45 þess­ara ein­stak­linga eru ekki leng­ur á launa­skrá rík­is­ins. Tólf mán­aða end­ur­greiðslu­áætlun hef­ur ver­ið sam­þykkt.
22 börn biðu eftir brottflutningi í byrjun júní
Fréttir

22 börn biðu eft­ir brott­flutn­ingi í byrj­un júní

Tug­ir um­sækj­enda um al­þjóð­lega vernd hafa beð­ið leng­ur en ár eft­ir að vera flutt af landi brott eft­ir að um­sókn­um þeirra hef­ur ver­ið hafn­að. Tutt­ugu og tvö börn biðu brott­flutn­ings í byrj­un mán­að­ar, sam­kvæmt svari Jóns Gunn­ars­son­ar dóms­mála­ráð­herra á Al­þingi.
796. spurningaþraut: Það er kominn júlí! Árið er hálfnað!
MannlýsingSpurningaþrautin

796. spurn­inga­þraut: Það er kom­inn júlí! Ár­ið er hálfn­að!

Fyrri auka­spurn­ing: Af­mæl­is­barn dags­ins. Hvað heit­ir stúlk­an á mynd­inni hér of­an, en hún fædd­ist 1. júlí 1961.  * 1.  Fyrsti júlí er í dag, við höf­um spurn­ing­arn­ar um þá stað­reynd að mestu, en við hvað eða hvern eða hverja er júlí kennd­ur? 2.  Tveir kon­ung­ar Dan­merk­ur (og þar með Ís­lands) fædd­ust 1. júlí — ann­ar 1481 en hinn 1534. Báð­ir báru...
Hæstréttur Bandaríkjanna með fleiri réttindi í skotsigtinu
Greining

Hæstrétt­ur Banda­ríkj­anna með fleiri rétt­indi í skot­sigt­inu

Ell­efu ríki Banda­ríkj­anna, und­ir for­ystu Re­públi­kana, hafa þeg­ar bann­að þung­un­ar­rof og allt að tólf til við­bót­ar gætu gert það á næstu dög­um. Íhalds­menn eru með yf­ir­burð­ar­stöðu í hæsta­rétti í fyrsta sinn í ára­tugi eft­ir þrjár skip­an­ir á for­seta­tíð Trumps. Skip­an­ir dóm­ara við rétt­inn hafa ít­rek­að breytt sögu og sam­fé­lagi Banda­ríkj­anna eft­ir að rétt­ur­inn tók sér sjálf­ur ein­vald til að túlka stjórn­ar­skrá lands­ins.
795. spurningaþraut: Hvað er Danmörk stór hluti Íslands?
ÞrautirSpurningaþrautin

795. spurn­inga­þraut: Hvað er Dan­mörk stór hluti Ís­lands?

Fyrri auka­spurn­ing: Af hverj­um er — eða öllu held­ur var — þessi stytta? * Að­al­spurn­ing­ar: 1.  Hvað er stærst Norð­ur­land­anna? 2.  En þá næst stærst? 3.  Um það er hins veg­ar eng­um blöð­um að fletta að Dan­mörk er minnst Norð­ur­land­anna (ef Græn­land er ekki tal­ið með, vit­an­lega). En hvað telst Dan­mörk vera — svona nokk­urn veg­inn — mörg pró­sent af...
Forsætisráðherra ræddi ekki mál Moshenskys
FréttirÓlígarkinn okkar

For­sæt­is­ráð­herra ræddi ekki mál Mos­hen­skys

Eng­ar um­ræð­ur urðu um stöðu kjör­ræð­is­manns Ís­lands í Hvíta-Rússlandi, Al­ex­and­ers Mos­hen­skys, á fundi Katrín­ar Jak­obs­dótt­ur for­sæt­is­ráð­herra með leið­toga hví­trúss­nesku stjórn­ar­and­stöð­unn­ar, Sviatlönu Tsik­hanou­skayu. Katrín vill engu svara um eig­in skoð­un á stöðu kjör­ræð­is­manns­ins sem er ná­inn banda­mað­ur ein­ræð­is­herr­ans í Minsk, Al­ex­and­ers Lukashen­ko.
Bensín, olía og húsnæði hækka og draga verðbólguna með sér í hæstu hæðir
Fréttir

Bens­ín, ol­ía og hús­næði hækka og draga verð­bólg­una með sér í hæstu hæð­ir

Verð­bólga mæl­ist 8,8 pró­sent og spila verð­hækk­an­ir á olíu og bens­íni einna stærst­an þátt auk hins klass­íska hús­næð­is­lið­ar. Það kostaði 10,4 pró­sent meira að fylla á tank­inn í júní en það gerði í maí.
794. spurningaþraut: Bófar, þingmenn, lögfræðingar, hljómsveit eða eyjar?
ÞrautirSpurningaþrautin

794. spurn­inga­þraut: Bóf­ar, þing­menn, lög­fræð­ing­ar, hljóm­sveit eða eyj­ar?

Fyrri auka­spurn­ing: Ég ætla ekk­ert að fara í fel­ur með hvað það góða fólk heit­ir sem sjá má á sam­settu mynd­inni hér að of­an. Þau heita: Árel­ía Ey­dís Guð­munds­dótt­ir, Að­al­steinn Hauk­ur Sverris­son og Magnea Gná Jó­hanns­dótt­ir. Spurn­ing­in er hins veg­ar: Við hvað starfa þau nú upp á síðkast­ið? — og hér þarf svar­ið að vera þokka­lega ná­kvæmt. * Að­al­spurn­ing­ar: 1. ...
Skýrslan um Laugaland frestast enn
FréttirLaugaland/Varpholt

Skýrsl­an um Lauga­land frest­ast enn

Til stóð að kynna ráð­herr­um nið­ur­stöð­ur rann­sókn­ar á því hvort börn hefðu ver­ið beitt of­beldi á með­ferð­ar­heim­il­inu Laugalandi á morg­un, 29. júní. Ekki verð­ur af því og enn er alls óvíst hvenær skýrsl­an verð­ur gef­in út.